Atopowe zapalenie skóry (AZS) u dzieci: przyczyny, objawy i leczenie

Autor: Marcin Kożuchowski

Marcin Kożuchowski

Magister farmacji. Longevity, suplementacja, aktywność fizyczna.

Zobacz całe bio

Czym jest AZS u dzieci: świąd i suchość skóry

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła choroba alergiczna dotykająca 15-20% dzieci, której głównym objawem jest silny świąd nasilający się wieczorem i w nocy. Swędzenie prowadzi do drapania, co uszkadza skórę, powodując podrażnienia i problemy ze snem, zwłaszcza u niemowląt. Skóra dziecka z AZS jest bardzo sucha, zaczerwieniona i łuszcząca się, co jest wynikiem uszkodzenia jej naturalnego płaszcza ochronnego, co sprzyja przepuszczaniu alergenów i utracie wody, czyniąc ją nadwrażliwą. U podłoża choroby leży genetycznie uwarunkowany defekt bariery naskórkowej oraz nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego, co zaburza również naturalny mikrobiom skóry.

W trakcie AZS mogą wystąpić:

• grudki;
• pęcherzyki z płynem;
• bolesne nadżerki;
• zgrubienia skóry, znane jako lichenizacja.

Te zmiany, określane często jako wyprysk atopowy (zwany też egzemą), mogą pojawiać się i znikać w zależności od fazy choroby. Choroba ma nawrotowy charakter i zazwyczaj zaczyna się między 3. a 6. miesiącem życia. Co ciekawe, świąd może się pojawić nawet bez widocznych zmian zapalnych. Aby przerwać ten cykl, kluczowe jest wczesne rozpoznanie choroby oraz regularne stosowanie emolientów.

Przyczyny choroby: genetyka, alergeny i układ immunologiczny

Atopowe zapalenie skóry (AZS) u dzieci wynika z kilku złożonych czynników, a kluczową rolę odgrywa genetyka. Gdy jedno z rodziców zmaga się z alergią, ryzyko AZS u dziecka rośnie do 30-40%. Jeśli oboje rodzice są alergikami, prawdopodobieństwo to wzrasta do 60-70%. Choroba jest często związana z mutacją w genie kodującym filagrynę, białko niezbędne dla zdrowej skóry. Jego niedobór, będący formą defektu ektodermalnego, prowadzi do utraty kluczowych lipidów, takich jak ceramidy, co osłabia barierę skórną, powodując jej przesuszenie i stany zapalne.

U dzieci z AZS układ odpornościowy często działa nieprawidłowo, co objawia się podwyższonym poziomem immunoglobulin E (IgE) u 80% pacjentów. Po kontakcie z alergenami, takimi jak:

• roztocza;
• pyłki;
• sierść zwierząt;
• określone pokarmy;

organizm wytwarza nadmiar przeciwciał, co powoduje zapalenie. Nie tylko alergeny pogarszają sytuację – czynniki takie jak zanieczyszczenie środowiska (smog), stres, infekcje, pot, nagłe zmiany temperatury czy drażniące materiały (np. wełna) również mogą nasilać objawy.

Diagnoza i fazy AZS w zależności od wieku

Lekarze diagnozują atopowe zapalenie skóry (AZS) poprzez obserwację objawów i szczegółowy wywiad z rodzicami, zgodny z kryteriami diagnostycznymi (np. kryteria Hanifina i Rajki). Diagnozę stawia się klinicznie, a wspomniane kryteria dzielą się na większe (obligatoryjny świąd, typowa lokalizacja zmian) i mniejsze (np. suchość skóry, biały dermografizm, podwyższone IgE). Szczególnie u niemowląt ważne jest odróżnienie AZS od łojotokowego zapalenia skóry (ŁZS), które może dawać podobne objawy. Ponad połowa dzieci zauważa pierwsze objawy przed ukończeniem pierwszego roku życia, a 90% przypadków rozpoznaje się przed ukończeniem pięciu lat. Aby sprawdzić, czy AZS ma podłoże alergiczne, dzieci poniżej czterech lat poddaje się badaniu poziomu przeciwciał IgE we krwi. U starszych dzieci stosuje się testy skórne.

Przebieg choroby zmienia się wraz z wiekiem pacjenta:

• U niemowląt, do drugiego roku życia, zmiany skórne najczęściej pojawiają się na policzkach, czole, owłosionej skórze głowy oraz na zewnętrznych częściach rąk i nóg. Mają postać zaczerwienionych, sączących się plam, grudek i strupków.
• W fazie dziecięcej, trwającej do 11 roku życia, występują suche i pogrubione zmiany, zwane lichenizacją, które pojawiają się w zgięciach łokciowych, podkolanowych oraz na nadgarstkach i kostkach.

Choć u większości dzieci objawy AZS łagodnieją lub zanikają w okresie dojrzewania, niektóre osoby zmagają się z chorobą także w dorosłym życiu. Wczesne wystąpienie objawów zwiększa ryzyko rozwinięcia innych chorób alergicznych, jak astma czy alergiczny nieżyt nosa.

Pielęgnacja skóry atopowej: rola emolientów i kąpieli

Codzienna pielęgnacja skóry jest kluczowa w leczeniu AZS, pomagając utrzymać ją w dobrym stanie nawet w okresach remisji. Emolienty odgrywają tu ważną rolę, ponieważ odbudowują ochronną barierę skóry, nawilżają ją i zapobiegają utracie wody. Dziecięcą skórę warto nawilżać emolientem przynajmniej 2–3 razy dziennie, wybierając bezzapachowe i hipoalergiczne produkty. Najlepiej sięgać po specjalistyczne dermokosmetyki, które często zawierają składniki aktywne takie jak masło shea czy niacynamid. Nowoczesne „emolienty plus” mają dodatkowe składniki, które łagodzą świąd i stany zapalne.

Kąpiel jest równie ważna. Zaleca się, by trwała 5–10 minut w letniej wodzie o temperaturze około 36°C z dodatkiem emolientu do mycia. Zamiast tradycyjnego mydła warto stosować łagodne syndety lub kostki myjące o fizjologicznym pH 5,5. Należy unikać myjek i gąbek. Po kąpieli delikatnie osuszamy skórę ręcznikiem, unikając pocierania. Kluczowe jest nałożenie grubej warstwy kremu emolientowego w ciągu 3 minut po wyjściu z wody, by pomóc zachować wilgoć.

Warto też zadbać o otoczenie dziecka, wybierając ubrania z miękkiej bawełny prane w łagodnych detergentach oraz ubierając dziecko warstwowo, aby zapobiec przegrzaniu.

Leczenie zaostrzeń: miejscowe kortykosteroidy i inne leki

Jeśli emolienty nie pomagają, a objawy się nasilają, konieczna jest wizyta u lekarza. Podstawowym leczeniem są miejscowe glikokortykosteroidy, które skutecznie łagodzą stan zapalny i świąd. Zazwyczaj stosuje się je raz dziennie, krótko, aż do ustąpienia zmian skórnych, zawsze w połączeniu z emolientami. Aby uniknąć obaw przed sterydami, warto stosować precyzyjną miarę FTU (finger-tip-unit), czyli ilość kremu wyciśniętą na opuszce palca wskazującego, co pozwala na bezpieczne dawkowanie.

Miejscowe inhibitory kalcyneuryny, jak takrolimus i pimekrolimus, są bezpieczną opcją, zwłaszcza dla delikatnych obszarów skóry, takich jak twarz i szyja. Mogą być one również stosowane w tzw. terapii proaktywnej, czyli 2-3 razy w tygodniu na miejsca wcześniej zajęte przez stan zapalny, aby zapobiegać nawrotom. Na uciążliwe swędzenie, szczególnie nocą, lekarz może zalecić doustne leki przeciwhistaminowe.

W przypadku infekcji bakteryjnej, grzybiczej lub wirusowej (częstym powikłaniem jest np. mięczak zakaźny) stosuje się miejscowe antybiotyki lub leki przeciwgrzybicze. W przypadku nadkażeń bakteryjnych pomocne mogą być również krótkie kąpiele w roztworze nadmanganianu potasu. W cięższych przypadkach rozważane są fototerapia lub leczenie ogólne. W przypadku potwierdzonej alergii wziewnej, lekarz może również rozważyć immunoterapię swoistą (odczulanie).

Dieta przy AZS a rola diety eliminacyjnej

U dzieci z AZS, szczególnie u niemowląt, niektóre pokarmy mogą pogarszać stan skóry. Najczęściej są to:

• białka mleka krowiego;
• jaja;
• orzechy;
• pszenica;
• soja;
• ryby i owoce morza.

Dieta eliminacyjna powinna być wprowadzana wyłącznie pod ścisłym nadzorem lekarza lub dietetyka, po potwierdzeniu alergii testami. Samodzielne i długotrwałe wykluczanie wielu produktów stwarza poważne ryzyko niedoborów żywieniowych i zaburzeń rozwoju dziecka. Należy pamiętać, że popularne określenie „skaza białkowa” jest dziś uważane za nieprecyzyjne i mylące, a alergia pokarmowa dotyczy tylko części dzieci z AZS.

Nie należy opóźniać wprowadzania potencjalnie alergizujących pokarmów do diety niemowlęcia. Nowe produkty podaje się pojedynczo, zaczynając od małych porcji i obserwując reakcję. W przypadku potwierdzonej alergii, powrót do danego produktu może odbywać się pod kontrolą dietetyka dziecięcego z użyciem tzw. drabiny mlecznej lub jajecznej. Karmienie piersią wspiera rozwój układu odpornościowego i działa profilaktycznie. Dieta dziecka powinna bazować na naturalnych produktach i być bogata w zdrowe tłuszcze, jak kwasy omega-3. Warto również rozważyć probiotyki, które wspierają mikrobiom jelitowy i mogą łagodzić przebieg choroby.

Wpływ AZS na sen, psychikę i życie rodziny

Atopowe zapalenie skóry znacząco wpływa na jakość życia całej rodziny. Uciążliwy świąd powoduje nocne przebudzenia, co prowadzi do chronicznego zmęczenia, rozdrażnienia oraz problemów z koncentracją u dzieci. Rodzice również doświadczają stresu, poczucia bezsilności, a często także poczucia winy. Widoczne zmiany skórne mogą dodatkowo obniżać samoocenę dziecka i powodować wycofanie z życia towarzyskiego.

Choroba wymaga stałej uwagi, wsparcia psychicznego i budowania poczucia własnej wartości u małego pacjenta. Aby poprawić jakość snu, warto:

• dbać o wieczorną rutynę pielęgnacyjną z użyciem emolientów;
• utrzymywać temperaturę w sypialni na poziomie 18-20°C oraz dbać o odpowiednią wilgotność powietrza;
• korzystać ze specjalnych piżamek ochronnych.

FAQ – AZS u dzieci – najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Nowicki R. et al., Atopowe zapalenie skóry. Interdyscyplinarne zalecenia diagnostyczno-terapeutyczne Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Dermatol Rev/Przegl Dermatol 2019.
• Eichenfield L.F. et al., Guidelines of care for the management of atopic dermatitis, J Am Acad Dermatol.

Marcin Kożuchowski mgr farmacji

Magister farmacji. Longevity, suplementacja, aktywność fizyczna.

Zobacz całe bio

Farmacja Fitness Dietetyka Longevity