Powiększona prostata: objawy, badania i metody leczenia

---

Czym jest powiększona prostata (łagodny rozrost stercza) i dlaczego powstaje?

Łagodny rozrost stercza (BPH, od angielskiego benign prostatic hyperplasia) to patologiczne zwiększenie objętości gruczołu krokowego, które może uciskać cewkę moczową i utrudniać odpływ moczu. Dokładne przyczyny schorzenia nie zostały w pełni wyjaśnione. Rozrost jest jednak naturalnym zjawiskiem związanym ze starzeniem się organizmu, zmianami hormonalnymi i dominującym rozrostem zrębu stercza.

Potocznie mówi się o przeroście prostaty, w medycynie o łagodnym rozroście stercza, a w praktyce klinicznej tym terminem określa się głównie rozrost, który daje objawy. Gruczoł zaczyna się powiększać już po 30. lub 40. roku życia, a u mężczyzn w wieku około 45-50 lat przybywa mu zwykle 1-2 g rocznie. Zjawisko dotyczy większości starzejących się mężczyzn i może wywoływać pierwsze dolegliwości ze strony dróg moczowych, ale leczenia wymaga tylko część z nich.

Szacunki epidemiologiczne oparte na badaniach histopatologicznych wskazują, że rozrost stercza dotyczy około 8% mężczyzn w wieku 31-40 lat, około 50% w wieku 51-60 lat i 80-90% po 80. roku życia. Po 50. roku życia jest najczęstszym schorzeniem urologicznym, a u starszych mężczyzn główną przyczyną dolegliwości urologicznych.

„Panowie, nie bać się! Powiększona prostata to nie wyrok, tylko coś, co z wiekiem spotyka większość z nas. Gorzej, gdy ze wstydu albo strachu przed badaniem odkładamy wizytę u urologa latami. Samo badanie trwa kilkanaście sekund, a może oszczędzić wielu nieprzespanych nocy na wędrówkach do toalety.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Z wiekiem rosną też wymiary narządu. Poniżej 50. roku życia prostata mierzy przeciętnie 44 × 32 × 38 mm, a jej objętość wynosi 28 cm³. Po 60. roku życia wymiary sięgają średnio 47 × 34 × 41 mm, a objętość 35 cm³. W opisie USG objętość podaje się w mililitrach (1 ml to 1 cm³), więc wynik np. 40 ml oznacza gruczoł większy od przeciętnego. Sama liczba nie przesądza o leczeniu, ale pomaga urologowi dobrać metodę zabiegu: według wytycznych EAU przezcewkową resekcję (TURP) proponuje się zwykle przy objętości 30-80 ml, a przy gruczole powyżej 80 ml rozważa się enukleację lub operację otwartą.

U podłoża zmian leży zachwianie równowagi wewnątrz narządu. Prawidłowa budowa i praca prostaty wymagają równowagi między jej zrębem a nabłonkiem oraz między białkami pobudzającymi i hamującymi podziały komórkowe. Z wiekiem poziom testosteronu u mężczyzn spada, więc zmienia się jego proporcja do estrogenów, które w niewielkich ilościach wytwarzają jądra i kora nadnerczy. Spadek stężenia testosteronu oraz stan zapalny prostaty mogą przyspieszać rozrost stercza.

Ważną rolę odgrywa dihydrotestosteron (DHT), aktywniejsza biologicznie pochodna testosteronu. Gdy przemiana testosteronu w DHT jest nasilona, DHT oddziałuje bezpośrednio na receptory komórkowe i wywołuje nadmierny rozrost, a geny aktywowane przez testosteron odpowiadają za wytwarzanie czynników wzrostu. Komórki zrębu mają też receptory estrogenowe, dlatego względny wzrost poziomu estrogenów pobudza ich namnażanie i prawdopodobnie hamuje naturalne obumieranie komórek. U młodych mężczyzn rozrost może wiązać się również z mikrouszkodzeniami nabłonka wywołanymi ejakulacją: gojenie powstałego w ten sposób stanu zapalnego prowadzi niekiedy do nadmiernego rozrostu tkanki nabłonkowej.

Na rozwój schorzenia wpływają także czynniki środowiskowe i ogólny stan organizmu. Do potencjalnych przyczyn zalicza się nadmierną masę ciała, małą aktywność fizyczną, częste zakażenia dróg moczowych, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu i leków, złe warunki socjoekonomiczne oraz zanieczyszczenie środowiska. To ostatnie sprawia, że na rozrost częściej chorują mieszkańcy dużych miast. Badania wskazują ponadto na możliwy związek ze zbyt niskim spożyciem białka.

Szczególne znaczenie ma otyłość, która nasila przekształcanie androgenów, w tym testosteronu, w estrogeny i zaburza równowagę hormonalną. Łagodny rozrost często współwystępuje też z insulinoopornością, czyli obniżoną wrażliwością komórek na insulinę, która utrudnia prawidłowe wykorzystywanie glukozy. Pozostałe składowe zespołu metabolicznego, czyli nadwaga, nadciśnienie tętnicze i podwyższony cholesterol, wyraźnie nasilają dolegliwości odczuwane przez chorych z rozrostem.

Czy przerost prostaty może się cofnąć?

Łagodny przerost prostaty zazwyczaj nie cofa się samoistnie, jednak sam w sobie nie zagraża życiu pacjenta.

Rozrost postępuje u części pacjentów, a objawy nasilają się zazwyczaj powoli: u jednych mężczyzn dolegliwości utrzymują się na podobnym poziomie przez wiele lat, u innych stopniowo przybierają na sile. Leczenie zmienia to tylko częściowo. Leki z grupy inhibitorów 5-alfa-reduktazy mogą zmniejszyć objętość gruczołu, ale efekt pojawia się po kilku miesiącach, a alfa-blokery jedynie ułatwiają odpływ moczu.

Objawy powiększonej prostaty – na co zwrócić uwagę?

Powiększoną prostatę zdradzają przede wszystkim zaburzenia oddawania moczu, a nie ból: łagodny rozrost stercza z reguły nie boli. Ból lub pieczenie podczas mikcji to typowe objawy innych chorób gruczołu krokowego, zwłaszcza jego zapalenia.

Brak bólu nie oznacza, że rozrost jest obojętny dla codziennego życia. Częsta, a niekiedy bardzo gwałtowna potrzeba skorzystania z toalety wywołuje bezsenność i chroniczne zmęczenie, które mogą znacznie obniżyć nastrój, a nawet prowadzić do depresji. W obawie przed krępującymi sytuacjami wielu mężczyzn zaczyna rezygnować z podróży, sportu i kontaktów intymnych.

Czy powiększona prostata zawsze daje objawy i jak zmieniają się one z wiekiem?

Powiększona prostata nie zawsze wywołuje objawy i początkowo może przebiegać bez zauważalnych dolegliwości. Ich nasilenie nie zależy bezpośrednio od rzeczywistego rozmiaru gruczołu. Ryzyko problemów rośnie z wiekiem, a zaburzenia mikcji z reguły nasilają się stopniowo, przez miesiące lub lata.

Narastanie dolegliwości wynika ze zmian w drogach moczowych. U mężczyzn z łagodnym rozrostem średni maksymalny przepływ moczu maleje o około 0,2 ml/s rocznie. Pęcherz może przez pewien czas opróżniać się całkowicie, ale jego mięśnie stopniowo słabną wskutek spadku zdolności skurczu lub zaniku tkanki, co sprzyja zaleganiu moczu. W starszym wieku przerostowi prostaty częściej towarzyszą też trudności ze wzwodem.

Charakter i nasilenie trudności zmieniają się na różnych etapach życia, choć medycyna nie wyróżnia osobnych zestawów objawów przypisanych sztywno do wieku 50, 60 czy 70 lat. Między 45. a 50. rokiem życia mogą pojawić się pierwsze trudności z oddawaniem moczu i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Po pięćdziesiątce dolegliwości występują częściej, ale ze względu na subtelny początek bywają bagatelizowane.

W tym okresie typowe są częstsze wizyty w toalecie, wybudzenia w nocy i stopniowe osłabienie strumienia. Po 60. roku życia objawy wyraźnie zaburzają codzienność: pojawiają się naglące parcia, kilkukrotne nocne mikcje i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. U 70-latków trudności te często są silnie nasilone. Z wiekiem rośnie zarówno odsetek mężczyzn z powiększoną prostatą, jak i odsetek tych, którzy odczuwają zaburzenia mikcji.

„Wstawanie do toalety dwa, trzy razy w nocy to nie drobna niedogodność, tylko rozbity sen. A sen to nie luksus. W czasie snu organizm reguluje ciśnienie i poziom cukru oraz porządkuje pamięć. Kto śpi na raty, płaci za to w ciągu dnia.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Czym różnią się objawy podrażnieniowe od obstrukcyjnych?

Różnica wynika z mechanizmu i fazy pracy układu moczowego. Objawy podrażnieniowe wiążą się z gromadzeniem moczu w pęcherzu i zmuszają do gwałtownego lub częstego korzystania z toalety. Objawy obstrukcyjne dotyczą fazy opróżniania i wynikają z mechanicznej przeszkody utrudniającej odpływ moczu. Obie grupy, wraz z dolegliwościami występującymi po mikcji, tworzą w terminologii medycznej tak zwane objawy dolnych dróg moczowych (LUTS). Opisują one dolegliwości bez względu na ich pierwotną przyczynę.

Rodzaj objawów	Kiedy występują	Typowe objawy	Ważna wskazówka
Podrażnieniowe (gromadzenie moczu)	Przed oddaniem moczu, gdy pęcherz się wypełnia	Częstomocz, parcia naglące, nykturia (co najmniej 2 pobudki w nocy)	Częstomocz oznacza oddawanie moczu częściej niż dotychczas, w odstępach krótszych niż 2 godziny. Objawy mogą wystąpić także przy niewielkim powiększeniu prostaty.
Obstrukcyjne (opróżnianie pęcherza)	Podczas oddawania moczu	Słaby, wąski lub przerywany strumień, osłabienie strumienia pod koniec mikcji, oddawanie kroplami, trudności z rozpoczęciem lub wydłużone opróżnianie	Rozpoczęcie mikcji może wymagać oczekiwania lub silnego parcia.
Po mikcji	Po oddaniu moczu	Uczucie niepełnego opróżnienia, bezwiedne wykapywanie lub nietrzymanie moczu	Nykturia, częstomocz i parcia naglące bywają w niektórych podziałach zaliczane także do objawów związanych z przeszkodą.

Objawy podrażnieniowe bywają szczególnie uciążliwe i pojawiają się nawet przy nieznacznym upośledzeniu przepływu. Najbardziej dokuczają parcie naglące, czyli trudna do powstrzymania, gwałtowna potrzeba natychmiastowego oddania moczu, oraz nykturia, czyli wstawanie do toalety 2, 3 lub więcej razy w nocy, które mocno pogarsza jakość snu. Wiążą się one między innymi z przerostem mięśnia wypieracza pęcherza: umożliwia on całkowite opróżnienie narządu, ale zarazem wywołuje silne podrażnienie i nagłą potrzebę mikcji.

Objawy obstrukcyjne, zwane też wydalniczymi, wynikają ze zwężenia cewki moczowej przez rozrastający się gruczoł. Strumień moczu słabnie, a chory nierzadko musi odczekać przed rozpoczęciem mikcji lub tłoczyć mocz siłą mięśni brzucha, przez co cały proces znacznie się przedłuża. Objawy występujące po mikcji, czyli uczucie niepełnego opróżnienia oraz bezwiedne wykapywanie lub nietrzymanie moczu, wyodrębniają jako osobną grupę wytyczne ICS.

Jak ocenić nasilenie objawów przerostu prostaty za pomocą kwestionariusza IPSS?

Nasilenie problemu ocenia się za pomocą ośmiopytaniowego kwestionariusza IPSS (siedem pytań o objawy i jedno o jakość życia). W teście punktuje się częstość występowania konkretnych trudności z oddawaniem moczu w ciągu ostatnich 30 dni, a wynik mieści się w skali od 0 do 35 punktów. Suma pozwala obiektywnie zaklasyfikować dolegliwości jako łagodne, umiarkowane lub ciężkie i dobrać odpowiednie postępowanie.

Wynik IPSS	Nasilenie objawów	Co dalej
0-7 punktów	Łagodne	Zwykle wystarczą obserwacja i zmiana stylu życia.
8-19 punktów	Umiarkowane	Warto zgłosić się do urologa.
20-35 punktów	Ciężkie	Potrzebna jest diagnostyka i leczenie.
Każdy wynik	Niezależnie od nasilenia	IPSS pomaga monitorować objawy i skuteczność leczenia, ale nie rozpoznaje samodzielnie przerostu ani raka prostaty.

Siedem pytań testu ocenia w skali od 0 do 5 punktów, jak często w minionym miesiącu występowały poszczególne zaburzenia: uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, potrzeba skorzystania z toalety przed upływem dwóch godzin od poprzedniej mikcji, przerywany lub słaby strumień, naglące parcia z trudnością powstrzymania moczu, konieczność wytężania mięśni brzucha na początku oddawania moczu oraz liczba nocnych wybudzeń.

Kiedy pilnie zgłosić się do urologa i czym grozi ignorowanie objawów?

Pilnej pomocy lekarskiej wymagają niemożność oddania moczu mimo uczucia pełnego pęcherza (wtedy od razu SOR), krew w moczu lub nasieniu oraz gorączka powyżej 38°C połączona z bólem krocza. Pilnej konsultacji wymagają także silny ból dolnej części pleców lub kości oraz nagłe chudnięcie.

Ignorowane objawy mogą z czasem prowadzić do przewlekłego zalegania moczu, kamicy i nawracających infekcji, a w skrajnych przypadkach do niewydolności nerek (nefropatii zaporowej) i zakażenia zagrażającego zdrowiu.

Sytuacja	Objawy	Co zrobić
Natychmiastowa ocena lekarska	Niemożność oddania moczu mimo uczucia pełnego pęcherza; widoczna krew w moczu lub nasieniu; gorączka powyżej 38°C połączona z bólem krocza i bolesnym oddawaniem moczu; silny ból dolnej części pleców lub kości; niezamierzona utrata masy ciała wraz z objawami ze strony układu moczowego	Szukaj pomocy jak najszybciej.
Kontakt z lekarzem lub urologiem	Ból przy oddawaniu moczu lub wytrysku, ból pachwiny, krocza albo dolnej części pleców, pieczenie przy mikcji, gorączka lub dreszcze	Skontaktuj się z lekarzem lub urologiem; te objawy mogą wymagać diagnostyki.
Konsultacja bez objawów alarmowych	Częstomocz, słaby strumień moczu, nocne wstawanie do toalety	Nie bagatelizuj dolegliwości. Część zaleceń wskazuje konsultację już przy łagodnych objawach, inne – w ciągu kilku tygodni.

Ból, pieczenie przy mikcji, gorączka lub dreszcze mogą wskazywać na zakażenie, zapalenie prostaty lub inną chorobę wymagającą szybkiej oceny urologicznej. Preparaty bez recepty przyjmowane na własną rękę nie zastąpią rzetelnej diagnostyki ani antybiotykoterapii, jeśli jest wskazana.

Dolegliwości bez cech alarmowych nie oznaczają stanu nagłego, ale zmiany w mikcji wymagają oceny bez względu na wiek. Przy co najmniej dwóch objawach krótka, bezbolesna konsultacja urologiczna pozwala zapobiec wieloletniej frustracji i poważnym uszkodzeniom narządowym.

Bez leczenia może dojść do częściowego zatrzymania moczu: odpływa tylko część płynu, a pęcherz pozostaje stale wypełniony i powiększony. Stan ten może trwać tygodniami lub miesiącami bez bólu, co usypia czujność chorego. Zalegający mocz staje się tymczasem pożywką dla bakterii, powoduje bolesne zakażenia dróg moczowych i sprzyja powstawaniu kamieni pęcherza.

U mężczyzn w wieku 70 lat zastój moczu wyraźnie zwiększa ryzyko infekcji lub nagłego zatrzymania mikcji. W wielu przypadkach przepełniony pęcherz zaczyna popuszczać mocz w sposób niekontrolowany, powodując nietrzymanie moczu z przepełnienia. Z czasem utrudniony odpływ lub cofanie się moczu w stronę nerek prowadzi do nefropatii zaporowej i nieodwracalnych, przewlekłych problemów z nerkami.

Najczęstsze choroby gruczołu krokowego: jak odróżnić BPH od zapalenia i raka?

Samodzielne odróżnienie tych chorób jest niemożliwe, ponieważ dają bardzo podobne objawy. Rozpoznanie na podstawie specjalistycznych badań stawia urolog. Choroby te różnią się natomiast naturą: łagodny przerost to niezłośliwy rozrost tkanek, rak jest nowotworem złośliwym, a zapalenie prostaty to stan zapalny, niekiedy powiązany z infekcją bakteryjną.

Choroba	Czym jest	Możliwe wskazówki	Co warto wiedzieć
Łagodny przerost prostaty (BPH)	Niezłośliwy rozrost gruczołu krokowego.	Mogą wystąpić trudności w oddawaniu moczu i częstomocz.	Objawy mogą przypominać raka prostaty; rozpoznanie stawia urolog.
Zapalenie prostaty	Stan zapalny, który może mieć przyczynę bakteryjną lub niezakaźną.	W ostrym zapaleniu bakteryjnym możliwe są gorączka 39-40°C, dreszcze i ból; w przewlekłym dolegliwości mogą utrzymywać się ponad 3 miesiące.	Ostre bakteryjne zapalenie wymaga pilnej interwencji; diagnostyka zależy od wskazań.
Rak prostaty	Nowotwór złośliwy.	We wczesnym stadium często nie daje objawów. Mogą pojawić się trudności w oddawaniu moczu i częstomocz, a z czasem także krew w moczu lub ból.	Objawy mogą przypominać BPH; rozpoznanie wymaga diagnostyki lekarskiej.

Czym charakteryzuje się zapalenie prostaty (ostre i przewlekłe)?

Ostre zapalenie prostaty rozwija się gwałtownie, ma podłoże bakteryjne i wywołuje silny ból oraz gorączkę. Wymaga pilnej pomocy lekarskiej. Najczęstsza postać przewlekła, niebakteryjna, określana jako zespół przewlekłego bólu miednicy mniejszej, charakteryzuje się dolegliwościami trwającymi nieprzerwanie ponad 3 miesiące. Nawracają one falami, w okresach remisji i zaostrzeń.

Zapalenie stercza może rozwinąć się w różnym wieku i nie dotyczy wyłącznie seniorów. Należy do najczęstszych schorzeń urologicznych u mężczyzn przed 50. rokiem życia i dotyka także młodych, aktywnych zawodowo osób.

Ostra postać zawsze wynika z infekcji bakteryjnej. Najczęściej odpowiadają za nią drobnoustroje z przewodu pokarmowego, zwłaszcza pałeczki Escherichia coli. Zwykle bakterie kałowe przenoszą się z okolic odbytu w pobliże ujścia cewki moczowej, wywołują zakażenie pęcherza, a stamtąd wnikają w głąb tkanek prostaty. Rzadziej zakażenie dociera do narządu wraz z krwią lub rozwija się po procedurach medycznych, takich jak cewnikowanie pęcherza, biopsja stercza czy inwazyjny zabieg urologiczny.

W ostrej postaci bakteryjnej dolegliwości mogą pojawić się nagle, nawet w ciągu kilku godzin. Temperatura ciała wzrasta do 39-40°C, pojawiają się dreszcze, bardzo silne osłabienie, bóle mięśni i ogólne złe samopoczucie. Towarzyszy im tępy, silny lub promieniujący ból prostaty, odczuwany w kroczu i podbrzuszu, a niekiedy także w okolicy odbytu i prącia. Dochodzą do tego pieczenie i ból przy mikcji, gwałtowne parcie, częste oddawanie moczu, osłabiony strumień oraz wrażenie niepełnego opróżnienia pęcherza. W skrajnym przypadku dochodzi do całkowitego zatrzymania moczu. Taki stan wymaga pilnej interwencji i wdrożenia antybiotykoterapii.

W przewlekłym zapaleniu prostaty dolegliwości są bardziej rozproszone: ból krocza, odbytu i dolnej części pleców ma uporczywy charakter, a towarzyszą mu pieczenie podczas mikcji, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza oraz wyraźny dyskomfort podczas wytrysku.

Nie ma pełnej pewności, którzy pacjenci są najbardziej narażeni na rozwój postaci przewlekłej. Wśród potencjalnych czynników sprzyjających wymienia się jednak cukrzycę, nadmierną masę ciała, brak ruchu i przewlekły, silny stres. Ryzyko mogą zwiększać również nieleczone, przewlekłe infekcje dróg moczowych, choroby autoimmunologiczne oraz zaburzenia równowagi hormonalnej.

Diagnostyka zapalenia gruczołu krokowego opiera się na wywiadzie lekarskim, badaniu fizykalnym oraz badaniu i posiewie moczu, zlecanych według wskazań. Pomocne bywa także ilościowe oznaczenie stężenia białka CRP we krwi. Ten marker stanu zapalnego osiąga podwyższone wartości w bakteryjnym zapaleniu stercza.

Leczenie najczęściej polega na podawaniu antybiotyków, do których lekarz może dołączyć leki łagodzące ból i dyskomfort. Przy stanach zapalnych, w przeciwieństwie do łagodnego przerostu, stosuje się także masaż stercza, czyli uciskanie narządu palcem przez odbyt (tzw. dojenie prostaty). Służy on do pobrania wydzieliny do badań oraz jako terapia pomocnicza przy jej zastoju, a u części pacjentów zmniejsza bolesność. Nie wolno jednak wykonywać go samodzielnie bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem, ponieważ w ostrym stanie zapalnym masaż może doprowadzić do rozprzestrzenienia zakażenia.

Czym charakteryzuje się rak prostaty i jakie daje objawy?

Rak prostaty to nowotwór złośliwy, który we wczesnym stadium najczęściej rozwija się bezobjawowo lub wywołuje jedynie częstomocz i trudności w oddawaniu moczu. Ponieważ te same objawy daje łagodny przerost, nie da się na ich podstawie odróżnić obu schorzeń. Z czasem mogą pojawić się ból i krew w moczu.

W miarę wzrostu guza lub pojawiania się przerzutów występują poważniejsze objawy, które wymagają natychmiastowej diagnostyki: bóle kości (szczególnie kręgosłupa, miednicy i bioder), a także jednostronny obrzęk kończyny dolnej, niewyjaśniona utrata masy ciała, przewlekłe osłabienie i męczliwość. Zmiany nowotworowe mogą prowadzić również do zaburzeń wzwodu, bólu przy ejakulacji, obecności krwi w nasieniu oraz zmiany rytmu wypróżnień spowodowanej uciskiem na odbytnicę.

To jeden z najczęściej diagnozowanych nowotworów u mężczyzn na całym świecie. Występuje głównie po 50. roku życia, a najwięcej rozpoznań dotyczy mężczyzn po 65. roku życia. W Polsce należy do najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych u mężczyzn: każdego roku diagnozuje się ponad 18 tysięcy nowych przypadków.

Do czynników, które zwiększają ryzyko zachorowania, zalicza się starszy wiek, nadwagę oraz wieloletnie palenie papierosów. Duże znaczenie mają predyspozycje genetyczne, w tym przypadki zachorowań w najbliższej rodzinie. Rolę może odgrywać także źle zbilansowana dieta zachodnia, obfitująca w cukier, mocno przetworzone czerwone mięso i tłuszcze trans, a pozbawiona odpowiedniej ilości naturalnych antyoksydantów.

Nowotwór może rozwijać się w różnych częściach narządu. Większość guzów (70-80%) powstaje w strefie obwodowej, którą lekarz może obejrzeć palcem podczas badania per rectum. W strefie centralnej prostaty, otaczającej przewody wytryskowe, powstaje tylko 2,5% guzów, ale zmiany w tym obszarze są najbardziej agresywne.

Diagnostyka raka prostaty obejmuje laboratoryjne oznaczenie stężenia PSA we krwi i badanie narządu per rectum. W razie wskazań wykonuje się także rezonans magnetyczny (MRI) oraz biopsję gruczołu.

Czy przerost prostaty może prowadzić do raka?

Łagodny przerost prostaty nie jest stanem przedrakowym i nie przekształca się w raka, choć oba schorzenia mogą występować w narządzie jednocześnie.

Diagnostyka powiększonej prostaty – jakie badania wykonać?

Diagnostyka podejrzenia przerostu prostaty rozpoczyna się od wywiadu, kwestionariusza objawów IPSS, badania per rectum, analizy moczu i oznaczenia PSA we krwi. Wstępną ocenę uzupełniają USG podbrzusza i uroflowmetria. W razie potrzeby urolog zleca też pogłębione badania, takie jak cystoskopia czy próba urodynamiczna.

Badanie	Co ocenia	Kiedy się je wykonuje
Wywiad i kwestionariusz IPSS	Objawy, ich nasilenie, choroby współistniejące i przyjmowane leki	Na początku diagnostyki
Badanie per rectum	Wielkość, symetrię i twardość prostaty	W początkowej ocenie
Badanie ogólne moczu	M.in. krew, cechy zakażenia, białko i inne nieprawidłowości	W początkowej ocenie
PSA we krwi	Stężenie swoistego antygenu sterczowego	W początkowej ocenie; wynik interpretuje się z uwzględnieniem wieku i innych czynników
Kreatynina	Funkcję nerek	Przy dłużej utrzymujących się objawach
USG podbrzusza	Objętość prostaty oraz ilość moczu zalegającego po mikcji	Przy pełnym pęcherzu i po jego opróżnieniu; wielkość gruczołu dokładniej ocenia się przy dobrze wypełnionym pęcherzu
Uroflowmetria	Przepływ moczu i zaburzenia opróżniania pęcherza	W diagnostyce zaburzeń oddawania moczu
Badanie urodynamiczne lub cystoskopia	Badanie urodynamiczne ocenia pracę pęcherza podczas gromadzenia i oddawania moczu; cystoskopia pozwala obejrzeć cewkę moczową i pęcherz od wewnątrz	Dodatkowo, zależnie od rodzaju i nasilenia objawów oraz potrzeb diagnostycznych

Wstępna ocena, prowadzona zgodnie z wytycznymi EAU 2026, wymaga dokładnego rozeznania sytuacji pacjenta. Lekarz uwzględnia wiek, historię rodzinną, czynniki ryzyka i preferencje chorego, a także choroby współistniejące i przyjmowane leki, ponieważ niektóre preparaty mogą nasilać trudności w mikcji.

Badania obrazowe i czynnościowe pozwalają odróżnić łagodny rozrost od innych schorzeń układu moczowego i dobrać leczenie. Standardem jest USG podbrzusza wykonywane dwuetapowo, przed mikcją i bezpośrednio po niej, a o badaniu urodynamicznym czy cystoskopii urolog decyduje zależnie od skali problemu.

Na czym polega badanie PSA, jakie są normy i co oznacza podwyższony wynik?

Badanie PSA polega na oznaczeniu we krwi stężenia swoistego antygenu sterczowego, białka wytwarzanego niemal wyłącznie przez komórki nabłonka prostaty. Normy rosną z wiekiem. Podwyższony wynik nie oznacza automatycznie raka: może wskazywać na łagodny przerost lub stan zapalny, dlatego powinien go zinterpretować urolog.

Wiek	PSA (ng/ml)
40-49 lat	0-2,5
50-59 lat	0-3,5
60-69 lat	0-4,5
70-79 lat	0-6,5

Stosunek fPSA do PSA całkowitego	Znaczenie podane w opisie
Poniżej 10%	Wiąże się z najwyższym prawdopodobieństwem raka prostaty.
10-25%	Prawdopodobieństwo pośrednie; wynik ocenia urolog.
Powyżej 25%	Może uspokajająco sugerować łagodny, nienowotworowy przerost.

Przedmiot przygotowania	Zalecenie
Posiłek	Nie trzeba być na czczo; jedno z zaleceń mówi o zachowaniu 2-3 godzin odstępu od posiłku.
Stosunek seksualny i ejakulacja	Unikaj przez co najmniej 48 godzin przed pobraniem.
Intensywny wysiłek i jazda na rowerze	Zalecana przerwa wynosi 48 godzin lub 2-3 dni, zależnie od zaleceń.
Jazda konno lub motocyklem i mechaniczne podrażnianie prostaty	Unikaj przez co najmniej 48 godzin.
Badanie per rectum, masaż prostaty lub biopsja	Krew pobiera się przed tymi badaniami; niedawna biopsja może zafałszować wynik.
Leki i suplementy	Poinformuj lekarza o przyjmowanych preparatach, ponieważ mogą wpływać na wynik. Leki stosowane w łagodnym rozroście prostaty mogą obniżyć PSA nawet o 50%.

Przy problemach z oddawaniem moczu lekarz powinien zlecić oznaczenie PSA, którego stężenie naturalnie rośnie wraz z rozrostem stercza. Mężczyznom bez objawów zaleca się regularne badania po 50. roku życia, a przy obciążeniu genetycznym i raku prostaty w rodzinie już po ukończeniu 45 lat. Systematyczna kontrola pozwala wcześnie wykryć niebezpieczne zmiany.

We krwi można oznaczyć zarówno PSA całkowite, jak i jego wolną frakcję fPSA, która nie wiąże się z białkami transportowymi. Stosunek fPSA do PSA całkowitego ma kluczowe znaczenie diagnostyczne, szczególnie gdy stężenie całkowite mieści się w granicach 4-10 ng/ml. Taki panel daje o wiele dokładniejszy obraz niż pojedynczy wskaźnik: im niższy odsetek wolnego PSA, tym wyższe ryzyko raka stercza.

Wzrost PSA może być skutkiem różnych problemów: infekcji, kamicy układu moczowego, zapalenia prostaty czy przebytych zabiegów medycznych. Może do niego dojść również pod wpływem bodźców mechanicznych, na przykład jazdy na rowerze. Znacznie podwyższony poziom niemal zawsze sygnalizuje nieprawidłowości w pracy gruczołu, choć nowotwór może rozwijać się także przy niskim lub prawidłowym wyniku. Utrzymujące się stężenie powyżej 10 ng/ml bezwzględnie wymaga pilnego pogłębienia diagnostyki i dokładnych badań obrazowych. Ostateczna interpretacja należy do specjalisty, który zestawia wynik z wiekiem, objętością prostaty i wywiadem rodzinnym.

Na pobranie krwi można zgłosić się o dowolnej porze. Przerwy przed badaniem są potrzebne, ponieważ ejakulacja, jazda na rowerze, motocyklu czy konno oraz każdy ucisk na krocze mechanicznie drażnią stercz i mogą przejściowo podnieść stężenie PSA. Z tego samego powodu krew pobiera się przed badaniem per rectum, masażem stercza lub biopsją.

Lekarz powinien wiedzieć o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach. Na stężenie PSA wpływają m.in. ketokonazol, niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz biotyna (witamina B7). Szczególną uwagę zwraca się na leki stosowane w łagodnym rozroście: finasteryd i dutasteryd (inhibitory 5-alfa-reduktazy) mogą sztucznie obniżyć wynik PSA nawet o 50%.

Jak przebiega badanie prostaty per rectum (DRE)?

Badanie prostaty per rectum (DRE) polega na palpacyjnej ocenie gruczołu przez odbyt. Urolog wykonuje je palcem w jednorazowej rękawiczce, zabezpieczonym żelem poślizgowym lub maścią z lidokainą. Ocenia symetrię, wielkość i twardość narządu oraz szuka ewentualnych stwardnień. Cała procedura trwa od kilku do kilkunastu sekund i jest bezbolesna.

Badanie wykonuje się przy uciążliwych dolegliwościach wskazujących na zaburzenia pracy gruczołu krokowego, a także po każdym podwyższonym, nieprawidłowym wyniku PSA. U mężczyzn bez objawów wykonuje się je razem z badaniem PSA, w ramach wczesnego wykrywania raka prostaty. Wczesne wykrycie zmian daje największą szansę na szybkie wdrożenie leczenia i powstrzymanie rozwoju choroby.

Wizyta nie wymaga uciążliwych przygotowań: wystarczy wypróżnić się naturalnie bezpośrednio przed wejściem do gabinetu. Badanie najczęściej wykonuje się w pozycji kolankowo-łokciowej lub na plecach, z nogami ugiętymi i mocno przyciągniętymi do klatki piersiowej.

Urolog ostrożnie i powoli wprowadza palec do odbytu. Przez ścianę odbytnicy bada tylną, obwodową część stercza, czyli obszar o kluczowym znaczeniu, w którym powstaje od 70 do 80% wszystkich nowotworów prostaty. Podczas badania może stwierdzić przerost gruczołu, obecność twardych guzków lub wzmożoną tkliwość, charakterystyczną na przykład dla stanu zapalnego.

Kiedy wykonuje się USG prostaty (TRUS) i biopsję?

USG przezodbytnicze prostaty (TRUS) wykonuje się w celu pogłębienia diagnostyki, przede wszystkim przy podejrzeniu zmian nowotworowych w gruczole. Biopsję urolog zleca natomiast wtedy, gdy wynik PSA budzi poważne wątpliwości lub badania obrazowe ujawniają niepokojące nieprawidłowości wymagające oceny tkanki pod mikroskopem.

Badanie	Rola i wskazania
TRUS	Pogłębia diagnostykę prostaty, przede wszystkim w kierunku raka; pozwala wykryć zmiany w gruczole.
Rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa	Lekarz może je zlecić w razie wątpliwości.
Biopsja prostaty	Urolog może ją zlecić przy bardzo wątpliwym wyniku PSA lub niepokojącym obrazie badań obrazowych. Cienką igłą pobiera się próbki tkanki, które ocenia patomorfolog.

Badanie TRUS pozwala wykryć zmiany wewnątrz stercza i jest w pełni bezbolesne. Jeśli jego wynik pozostawia wątpliwości diagnostyczne, urolog może skierować pacjenta na rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową. Te badania również są bezpieczne i bezbolesne.

Biopsja służy wykluczeniu raka prostaty. Polega na pobraniu cienką igłą drobnych wycinków tkanki, najczęściej przez odbytnicę i pod bieżącą kontrolą głowicy USG. Pobrany materiał ocenia patomorfolog. Procedurę przeprowadza się w znieczuleniu miejscowym i zazwyczaj trwa ona około 15-25 minut. Podczas wkłuć oraz bezpośrednio po zabiegu pacjent może odczuwać ukłucie lub dyskomfort.

Zabieg wymaga ścisłego przygotowania. Dzień wcześniej zastosuj bardzo lekkostrawną dietę, a tuż przed procedurą dokładnie opróżnij jelita, często przy użyciu zaleconej wlewki. Jeśli stale przyjmujesz silne leki przeciwzakrzepowe, skonsultuj z kardiologiem bezpieczeństwo ich czasowego odstawienia.

Przez około 5 dni po biopsji unikaj gorących kąpieli w wannie, dźwigania ciężarów i intensywnego wysiłku, zwłaszcza jazdy na rowerze. W tym czasie nie przyjmuj bez wiedzy lekarza leków ani suplementów o działaniu przeciwzakrzepowym. Z aktywnością seksualną wstrzymaj się przez pełne 14 dni po zabiegu.

Metody leczenia powiększonej prostaty

Leczenie powiększonej prostaty dobiera się indywidualnie do nasilenia zaburzeń oddawania moczu i rodzaju dolegliwości. Urolog może zaproponować obserwację i zmianę codziennych nawyków, farmakoterapię albo zabieg lub operację zmniejszającą przeszkodę w odpływie moczu.

Schorzenie można skutecznie kontrolować, jeśli chory odpowiednio wcześnie zgłosi się do lekarza. Właściwa terapia łagodzi objawy, a w niektórych przypadkach zmniejsza też fizyczną objętość prostaty. Zmiana nawyków i część innych metod przynoszą ulgę, ale nie zmniejszają samego gruczołu. Niezależnie od wybranej metody należy pozostawać pod opieką specjalisty, regularnie przychodzić na badania kontrolne i konsekwentnie przyjmować zalecone leki. Nie należy odstawiać ich na własną rękę po zauważeniu pierwszej poprawy.

Na czym polega baczna obserwacja i zmiana codziennych nawyków?

Baczna obserwacja polega na aktywnym nadzorze urologicznym przy minimalnych lub mało uciążliwych dolegliwościach. Towarzyszy jej zmiana stylu życia, która przy łagodnych objawach może przynieść dużą poprawę, a niekiedy wystarczyć do opanowania problemu.

Taki nadzór wymaga regularnej oceny lekarskiej, przynajmniej raz w roku. Leczenie farmakologiczne lub zabiegowe rezerwuje się dla pacjentów obarczonych większym ryzykiem choroby.

W codziennych nawykach kluczowe jest zaprzestanie palenia i ograniczenie kofeiny, ponieważ nikotyna i kofeina silnie podrażniają pęcherz. Pomaga także ograniczenie alkoholu oraz ilości płynów wypijanych bezpośrednio przed snem, co pozwala rzadziej wybudzać się w nocy. Jednocześnie organizm potrzebuje stałego nawodnienia. Zaleca się picie od 1,5 do 2 litrów wody dziennie, zależnie od temperatury otoczenia i podejmowanego wysiłku, ale bez przesady z ilością płynów.

Dolegliwości może łagodzić regularna aktywność fizyczna dostosowana do ogólnej kondycji, taka jak spacery, nordic walking czy pływanie. Ważne, by nie przeciążać organizmu. Należy unikać długiego wstrzymywania moczu. Pomocne może być dwukrotne oddanie moczu w odstępie kilku minut. Ułatwia to pełniejsze opróżnienie pęcherza i wydłuża czas do kolejnej wizyty w toalecie. Istotne jest także skuteczne leczenie zaparć oraz kontrolowanie przyjmowanych leków, które mogłyby nasilać problemy z mikcją.

Jakie leki na receptę stosuje się w przeroście prostaty?

W farmakoterapii przerostu prostaty stosuje się alfa-blokery, inhibitory 5-alfa-reduktazy, połączenie obu tych grup, a w wybranych sytuacjach także tadalafil lub leki łagodzące objawy fazy gromadzenia moczu. Leki na receptę włącza się przy umiarkowanych lub ciężkich trudnościach, jeśli nie ma bezwzględnych wskazań do operacji. Stosuje się je również u chorych, których stan ogólny wyklucza zabieg chirurgiczny.

Rodzaj leczenia	Kiedy się je rozważa	Działanie i czas do efektu
Alfa-blokery	Przy bardziej nasilonych zaburzeniach oddawania moczu lub dokuczliwych objawach	Rozluźniają mięśnie dróg moczowych. Poprawa może pojawić się po kilku dniach, zwykle w ciągu kilku dni do około 6 tygodni; pełny efekt po około 4-6 tygodniach.
Inhibitory 5-alfa-reduktazy	Gdy lekarz dobierze je do sytuacji pacjenta	Mogą zmniejszać objętość prostaty. Działają stopniowo, zwykle po kilku miesiącach; zmniejszenie prostaty i objawów przy finasterydzie jest zwykle widoczne po około 6 miesiącach. Mogą obniżyć PSA nawet o 50%.
Połączenie inhibitora 5-alfa-reduktazy z alfa-blokerem	Gdy lekarz uzna, że potrzebne jest połączenie obu grup	Łagodzi objawy skuteczniej niż każda z tych grup stosowana osobno.
Inne leki, w tym tadalafil lub leki ukierunkowane na objawy fazy gromadzenia moczu	W wybranych przypadkach; dobór zależy od dominujących dolegliwości i profilu bezpieczeństwa	Leczenie może wymagać długotrwałego stosowania.

Do alfa-blokerów (alfa1-adrenolityków) należą doksazosyna, alfuzosyna i tamsulosyna. Rozluźniają mięśnie dróg moczowych i tkanek wokół pęcherza oraz stercza, ułatwiając odpływ moczu i przynosząc szybką ulgę. Nie zmniejszają jednak objętości gruczołu.

Inhibitory 5-alfa-reduktazy, takie jak finasteryd i dutasteryd, działają inaczej: obniżają poziom dihydrotestosteronu i stopniowo zmniejszają rozmiar prostaty. Na efekt trzeba jednak poczekać kilka miesięcy systematycznego stosowania.

W leczeniu często łączy się finasteryd z alfa-blokerem. Według charakterystyki produktu leczniczego takie połączenie skuteczniej zmniejsza objawy niż każda z tych substancji stosowana osobno.

Leki na przerost prostaty mogą dawać działania niepożądane. Alfa-blokery mogą powodować zawroty głowy i spadki ciśnienia oraz zaburzenia wytrysku, a inhibitory 5-alfa-reduktazy spadek libido lub zaburzenia erekcji. Każdy niepokojący objaw zgłasza się lekarzowi, a leku nie odstawia się na własną rękę.

Czy preparaty bez recepty i suplementy pomagają na prostatę?

Wspomagająco stosuje się standaryzowane preparaty roślinne, m.in. z palmy sabałowej, wierzbownicy drobnokwiatowej, śliwy afrykańskiej i pestek dyni, a także czosnek oraz suplementy witaminowe z cynkiem i selenem. Mocnych dowodów naukowych na skuteczność wielu reklamowanych produktów bez recepty brakuje, dlatego nie mogą one zastąpić terapii zaleconej przez lekarza.

Sięgając po środki roślinne, warto odróżniać standaryzowane leki ziołowe od suplementów diety. Fitoskładniki mogą zmniejszać miejscowy stan zapalny, obniżać napięcie mięśniówki gładkiej pęcherza i zwężonej cewki oraz, jak sugerują badania laboratoryjne, wpływać na gospodarkę hormonalną przez hamowanie 5-alfa-reduktazy. W preparatach wykorzystuje się mocne wyciągi z kory śliwy afrykańskiej, tłoczony na zimno olej z pestek dyni, korzeń pokrzywy zwyczajnej, korę lub pień sosny morskiej oraz likopen pozyskiwany z pomidorów. Skuteczności konkretnego ekstraktu nie należy jednak przypisywać wszystkim produktom z tej samej rośliny. O każdym przyjmowanym suplemencie należy też uprzedzić urologa, ponieważ może wpłynąć na laboratoryjny wynik PSA.

Spośród wyciągów roślinnych najdokładniej przebadano palmę sabałową (Serenoa repens). Metaanaliza z 2016 roku wykazała, że niektóre preparaty z tej rośliny mogą zmniejszać nasilenie dolegliwości dolnych dróg moczowych. W badaniu z 2017 roku, przeprowadzonym w Macedonii wśród 70 mężczyzn w wieku 40-79 lat z objawowym przerostem, parametry przepływu moczu u osób przyjmujących wyciąg poprawiły się istotnie w porównaniu z wynikami pacjentów objętych wyłącznie obserwacją. Było to jednak małe badanie bez grupy placebo. Przegląd Cochrane z 2023 roku, obejmujący 27 badań z grupą placebo, wykazał, że sam wyciąg z palmy sabałowej daje niewielką lub żadną poprawę objawów i jakości życia w porównaniu z placebo.

Po wykluczeniu przez lekarza poważnych chorób można sięgać również po napary. Ziele wierzbownicy drobnokwiatowej tradycyjnie stosuje się w łagodzeniu objawów ze strony dolnych dróg moczowych przy łagodnym rozroście stercza, takich jak trudności z rozpoczęciem mikcji czy częstomocz. Napar przygotowuje się z czubatej łyżeczki suszu zalanej szklanką (250 ml) wrzątku. Należy parzyć go pod szczelnym przykryciem przez 15 minut, odcedzić i pić dwa razy dziennie: rano i po południu. Według monografii Europejskiej Agencji Leków można go stosować długotrwale.

Inną opcją jest korzeń pokrzywy zwyczajnej, który może zmniejszać wiązanie hormonów męskich przez białka SHBG we krwi. Łyżeczkę pokruszonego korzenia zalewa się szklanką wrzątku i parzy pod przykryciem przez 15-20 minut, a następnie dokładnie odcedza. Taki silny napar pije się 2-3 razy dziennie. Kurację prowadzi się przez 2 tygodnie, po czym, zgodnie z tradycyjnym zaleceniem, robi się dwutygodniową przerwę. Skuteczność takiego naparu nie została potwierdzona w badaniach; to praktyka tradycyjna.

Producenci dodają do suplementów wspierających prostatę także cynk, selen, witaminę D3 i kwasy omega-3, ale ich skuteczność w łagodnym rozroście nie jest potwierdzona. Z suplementami witaminy E warto uważać: w dużym badaniu SELECT długotrwałe przyjmowanie dużej dawki witaminy E (400 j.m. dziennie) wiązało się z wyższym ryzykiem raka prostaty, dlatego suplementów z dużą dawką witaminy E nie stosuje się na prostatę bez zalecenia lekarza. Pomocniczo stosuje się też czosnek o działaniu przeciwbakteryjnym, przeciwutleniającym i przeciwzapalnym, choć jego dokładny wpływ przeciwzapalny na prostatę wymaga dalszych badań.

Jeśli po rozmowie z lekarzem chcesz sięgnąć po suplement, w drogerii scortea.pl dostępne są preparaty z wyciągiem z palmy sabałowej i pestek dyni. Porównaj ich skład z opisem powyżej: ilość ekstraktu różni się między produktami, a suplement nie zastępuje leczenia zaleconego przez urologa. Naprostive MN i Prostaton zawierają też witaminę E w ilości 1,8-3,6 mg, czyli wielokrotnie mniejszej niż dawka z badania SELECT, a ProstaGen Complex jest bez witamin.

ProstaGen Complex	220 mg ekstraktu z owoców palmy sabałowej i 150 mg ekstraktu z pestek dyni w kapsułce, bez dodatku witamin.
Naprostive MN	W porcji 2 kapsułek: 300 mg ekstraktu z palmy sabałowej, 300 mg ekstraktu z korzenia pokrzywy, 200 mg ekstraktu z pestek dyni oraz cynk, witamina E i B6.
Prostaton	W 1 kapsułce: 150 mg ekstraktu z palmy sabałowej, 150 mg ekstraktu z pokrzywy, 100 mg ekstraktu z pestek dyni oraz cynk, witamina E i B6. 1 kapsułka dziennie.

Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. O przyjmowanym suplemencie powiedz urologowi przed badaniem PSA.

Leczenie zabiegowe i operacyjne (w tym TURP)

Leczenie zabiegowe i operacyjne udrażnia odpływ moczu przez usunięcie przeszkody w cewce moczowej. Dotyczy części chorych, u których leki nie pomogły lub wystąpiły bezwzględne wskazania chirurgiczne. Złotym standardem leczenia pozostaje przezcewkowa resekcja prostaty (TURP). Wykonuje się także nacięcia cewki, zabiegi laserowe, procedury małoinwazyjne oraz klasyczną operację otwartą.

Metoda	Na czym polega lub kiedy się ją rozważa	Ważna informacja
TURP	Przezcewkowe usunięcie części gruczołu, które zmniejsza ucisk na cewkę.	Najczęściej wykonywany zabieg. Prawie zawsze poprawia strumień moczu, choć częste i naglące parcie może utrzymywać się przez pewien czas.
TUIP	Przezcewkowe nacięcie gruczołu, bez usuwania tkanki; zwykle przy niewielkim przeroście.	Nacięcia poszerzają cewkę moczową.
Leczenie laserowe	Usunięcie tkanki stercza promieniami lasera.	Powikłania występują rzadziej niż po TURP, a cewnik zwykle usuwa się szybciej.
Niszczenie tkanki parą wodną	Małoinwazyjna metoda niszczenia tkanki gruczolaka.	Tkankę niszczy się parą wodną, bez usuwania gruczołu; dostępność metody zależy od ośrodka.
PUL	Małoinwazyjne wszczepienie drobnych implantów, które odsuwają boczne płaty gruczołu i poszerzają światło cewki.	Daje natychmiastowy efekt leczenia.
Operacja klasyczna (adenomektomia)	Rozważana przy dużym gruczole krokowym o masie 80-150 g lub bardzo dużym, powyżej 150 g.	Przy takim rozmiarze jest zwykle najskuteczniejsza.

Sytuacja po TURP	Co może się pojawić	Jak postąpić
Typowa rekonwalescencja	Przez 1-2 tygodnie gorsze samopoczucie, miejscowy dyskomfort oraz krew lub skrzepy w moczu.	Przez 3-4 tygodnie pij dużo wody i regularnie spaceruj; do pracy fizycznej i aktywności seksualnej wraca się zwykle po 3-4 tygodniach.
Objawy wymagające pomocy lekarskiej	Gorączka, silny ból przy oddawaniu moczu, niemożność oddania moczu albo duża ilość krwi lub wiele skrzepów.	Szukaj pomocy lekarskiej; przy niemożności oddania moczu lub obfitym krwawieniu zgłoś się od razu na SOR.

O wyborze procedury decyduje urolog, biorąc pod uwagę dostępne metody, własne doświadczenie, a przede wszystkim wielkość prostaty i to, czy narząd wpukla się do pęcherza. Przed kwalifikacją do operacji wykonuje się badania obrazowe, takie jak USG, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, a także ocenę endoskopową podczas cystoskopii.

Podczas TURP narzędzia wprowadza się przez cewkę moczową. Tkankę usuwa się pętlą elektryczną i wypłukuje wodą. Pobrany materiał zawsze przekazuje się do badania histopatologicznego. U 2-10% operowanych z powodu łagodnego przerostu stwierdza się raka stercza mimo braku wcześniejszych podejrzeń. Zabiegi chirurgiczne znacznie i trwale poprawiają odpływ moczu, jednak z biegiem lat dolegliwości mogą powrócić.

Podczas zabiegów z powodu łagodnego przerostu, takich jak TURP, zwykle nie uszkadza się naczyń krwionośnych odpowiadających za wzwód ani tkanki nerwowej. U większości mężczyzn po TURP nasienie cofa się jednak do pęcherza, co prowadzi do tak zwanych suchych orgazmów. Zaburzenia wzwodu po zabiegu zwykle mają podłoże psychiczne i mogą wiązać się z wytryskiem wstecznym, stresem lub lękiem. Fizyczne zaburzenia erekcji, zwężenie cewki moczowej i nietrzymanie moczu to rzadkie powikłania zabiegu.

Po TURP w pęcherzu pozostawia się cewnik, który odprowadza mocz i skrzepy oraz umożliwia wypłukanie pozostałości tkanek. Przed wypisem cewnik jest usuwany, a personel sprawdza, czy mikcja przebiega prawidłowo. W razie trudności zakłada się go ponownie na kilka dni, choć dłuższe cewnikowanie zdarza się rzadko. W okresie rekonwalescencji duża ilość wypijanej wody oczyszcza pęcherz i cewkę, a regularne spacery zmniejszają ryzyko powikłań zakrzepowych. Do pracy biurowej można wrócić wcześniej niż do pracy fizycznej, aktywności seksualnej bez dyskomfortu i zwykłych codziennych obowiązków.

Postępowanie w ostrym zatrzymaniu moczu i wyleczalność BPH

Ostre zatrzymanie moczu wymaga natychmiastowej interwencji lekarskiej. Pęcherz trzeba pilnie odbarczyć za pomocą cewnika, aby nie dopuścić do uszkodzenia nerek i zakażenia. Całkowite wyleczenie przerostu prostaty, rozumiane jako trwałe cofnięcie się zmian gruczołowych, nie jest możliwe. Jednak u większości chorych, którzy systematycznie zażywają leki, udaje się uzyskać istotną poprawę.

Ostre, całkowite zatrzymanie moczu występuje najczęściej u mężczyzn, którzy dotąd się nie leczyli lub przerwali zaleconą terapię. Mocz przestaje wtedy odpływać, a przepełniony pęcherz boleśnie się rozciąga. Towarzyszy temu zwykle silny ból w dole brzucha; jego późniejsze osłabnięcie nie oznacza, że zatrzymanie moczu minęło.

W takiej sytuacji bezzwłocznie zgłoś się na SOR, do ambulatorium pogotowia ratunkowego, gabinetu urologicznego lub lekarza POZ. Jeśli nie możesz dotrzeć na miejsce samodzielnie, wezwij zespół ratownictwa medycznego.

Pomoc polega na niezwłocznym wprowadzeniu cewnika przez cewkę do pęcherza oraz podaniu leków przywracających drożność dróg moczowych. Jeśli wprowadzenie cewnika tą drogą nie jest możliwe, wykonuje się cystostomię. Dren wprowadza się przez powłoki skórne do pęcherza, w dole brzucha tuż nad spojeniem łonowym. Po pewnym czasie cewnik usuwa się i ocenia sytuację. Jeśli zatrzymanie moczu się powtórzy, pęcherz cewnikuje się ponownie, a pacjent zazwyczaj zostaje zakwalifikowany do operacji.

Zabieg operacyjny nie zatrzymuje biologicznego powiększania się narządu na zawsze. Dlatego ponowna operacja, najczęściej kolejna TURP, jest potrzebna u około 1-2% operowanych w każdym kolejnym roku.

Profilaktyka i codzienne dbanie o zdrowie prostaty

Medycyna nie zna dziś skutecznego sposobu zapobiegania łagodnemu przerostowi prostaty. Podstawą profilaktyki pozostają więc zdrowy styl życia i regularne kontrole urologiczne, które pozwalają wcześnie wykryć niepokojące zmiany.

Mężczyznom zagrożonym rakiem prostaty specjaliści zalecają rzucenie palenia, regularną, umiarkowaną aktywność fizyczną i utrzymywanie prawidłowej masy ciała. Równie ważna jest codzienna obserwacja, bo pierwszym sygnałem problemów bywa zmiana w sposobie oddawania moczu. Profilaktyczne kontrole u urologa zaleca się po 50. roku życia, a przy raku prostaty w rodzinie już po 45. roku życia.

Dieta i kluczowe składniki odżywcze

W profilaktyce chorób stercza i przy rozpoznanym przeroście zaleca się przeciwzapalny model żywienia, zbliżony do diety śródziemnomorskiej: oparty na naturalnych produktach, warzywach i zdrowych tłuszczach, z ograniczeniem żywności nasilającej przewlekły stan zapalny, w tym cukru rafinowanego i tłuszczów trans.

Wybór	Co zrobić	Co warto wiedzieć
Podstawa jadłospisu	Wybieraj dużo naturalnych produktów, warzyw i owoców; dobrym wyborem może być dieta śródziemnomorska.	Zalecenia dotyczące diety przy BPH obejmują model przeciwzapalny, ale wskazany związek między sposobem żywienia a ryzykiem nie oznacza gwarancji zapobiegania chorobie.
Produkty do ograniczenia	Ogranicz czerwone mięso i tłuszcze. Unikaj przetworzonych produktów z dodatkiem rafinowanego białego cukru; rzadziej jedz produkty z oczyszczonej białej mąki i źródła tłuszczów trans.	Do źródeł tłuszczów trans należą m.in. dania głęboko smażone, fast foody, tanie wypieki przemysłowe i twarde margaryny.
Warzywa, owoce i zamienniki mięsa	Sięgaj po warzywa, w tym pomidory i warzywa krzyżowe, owoce jagodowe, orzechy, pestki dyni, nasiona oraz pełne ziarna. Smażone czerwone mięso zastąp chudym drobiem.	Do warzyw krzyżowych należą m.in. brokuły, kalafior, brukselka i kapusta; do owoców jagodowych – maliny, borówki i truskawki.
Ryby i omega-3	Jedz gotowane lub pieczone tłuste ryby morskie przynajmniej dwa razy w tygodniu; alternatywą może być suplementacja omega-3.	Poinformuj lekarza o lekach i suplementach, ponieważ mogą wpływać na wynik PSA.
Pomidory i likopen	Pomidory można szybko ogrzać do 130-140°C, np. w piekarniku; nie przekraczaj 175°C. Dodatek awokado, oliwy z oliwek lub oleju z pestek dyni może zwiększyć przyswajanie likopenu nawet czterokrotnie.	Obróbka cieplna uwalnia likopen. Badania wskazują na jego możliwy korzystny wpływ, ale nie dowodzą, że samo jedzenie pomidorów zapobiega chorobom prostaty.
Alkohol	Unikaj nadmiaru alkoholu i alkoholu wysokoprocentowego.	Zalecenia dotyczące całkowitej rezygnacji współistnieją z doniesieniami, że niewielkie ilości piwa mogą wiązać się z mniejszym ryzykiem BPH i dolegliwości dolnych dróg moczowych; mechanizm nie jest wyjaśniony.

Za ograniczaniem czerwonego mięsa i tłuszczów stoją konkretne dane. W badaniu z 2008 roku, obejmującym prawie 4800 mężczyzn, wysokie spożycie tłuszczów i czerwonego mięsa przy małej ilości warzyw i białka wiązało się z wyraźnie większym ryzykiem objawowego łagodnego rozrostu stercza. Z pełnych, nierafinowanych ziaren zbóż szczególnie poleca się kaszę gryczaną i owies, a z produktów z białym cukrem do ograniczenia należą przede wszystkim słodycze, ciastka i słodzone napoje gazowane.

Dla większości składników opisanych poniżej dowody pochodzą z badań laboratoryjnych lub obserwacyjnych, więc traktuje się je jako element zdrowej diety, a nie leczenie przerostu. Poszczególne grupy roślin wnoszą do diety coś innego. Warzywa krzyżowe dostarczają indolo-3-karbinolu, z którego w organizmie powstaje diindolilometan (DIM), związek badany pod kątem wpływu na prostatę. Owoce jagodowe i papryka mają silne działanie przeciwutleniające. Rośliny strączkowe, takie jak soja, fasola czy lucerna, zawierają izoflawony, które mogą chronić komórki gruczołu przed niekorzystnymi zmianami.

Kurkumina, aktywny składnik kłącza ostryżu długiego, wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwutleniające i antybakteryjne. W badaniach in vitro hamowała namnażanie i migrację komórek raka prostaty, a część z nich niszczyła. Badania prowadzono jednak poza organizmem człowieka, więc do tych wyników należy podchodzić ostrożnie.

Szczególne znaczenie ma likopen, silny antyoksydant neutralizujący wolne rodniki, obecny głównie w pomidorach i arbuzach. U mężczyzn z rozrostem lub rakiem prostaty duże dawki likopenu, podawane w suplementach lub wzbogaconym soku, mogą spowalniać rozrost narządu i komórek nowotworowych. Organizm przyswaja go lepiej po obróbce cieplnej, która niszczy ściany komórkowe warzywa, dlatego pomidory lepiej krótko ogrzać w piekarniku, niż długo gotować w wodzie. Zbyt wysoka temperatura niszczy jednak likopen. Do takiego posiłku pasuje też bogaty w siarkę świeży czosnek lub cebula.

Do prawidłowej pracy prostaty potrzebne są też mikroelementy. Komórki tego gruczołu zawierają najwięcej cynku w całym organizmie: pierwiastek jest konieczny do funkcjonowania stercza, a ponadto wspiera płodność, metabolizm kwasów tłuszczowych i utrzymanie prawidłowego poziomu testosteronu. Jego bogatym źródłem są pestki dyni, nasiona i orzechy. Selen, obecny między innymi w orzechach brazylijskich, chroni komórki przed stresem oksydacyjnym, wspomaga odporność i pracę tarczycy oraz jest niezbędny do prawidłowego tworzenia plemników. Uzupełnieniem są przeciwzapalne kwasy omega-3 z tłustych ryb morskich, które wspierają też mózg, serce i oczy.

Jaki jest wpływ abstynencji seksualnej na zdrowie prostaty?

Sama abstynencja seksualna lub rzadsze współżycie nie niszczą prostaty ani nie zwiększają bezpośrednio ryzyka jej najgroźniejszych schorzeń. Przekonanie, że brak wytrysków szkodzi, jest powszechnym mitem. Badania sugerują natomiast, że regularna aktywność seksualna może korzystnie wpływać na zdrowie tego gruczołu.

Sytuacja	Co wiadomo	Praktyczna wskazówka
Abstynencja lub rzadsze współżycie	Nie ma jednoznacznych dowodów, że abstynencja albo rzadsze współżycie bezpośrednio szkodzi prostacie lub zwiększa ryzyko jej najgroźniejszych chorób.	Nie ma podstaw, by traktować całkowitą abstynencję jako potwierdzony czynnik sprzyjający chorobom prostaty.
Regularna aktywność seksualna	Badania sugerują możliwy związek z korzyściami: mężczyźni deklarujący wytrysk przynajmniej raz w tygodniu rzadziej zgłaszali problemy z prostatą. W badaniu z 2016 roku co najmniej 21 wytrysków miesięcznie wiązało się z ryzykiem raka prostaty o 20% mniejszym niż przy 4-7 wytryskach miesięcznie.	Są to wyniki badań, a nie dowód, że określona częstotliwość zapobiega chorobie.
Przed pobraniem krwi do oznaczenia PSA	Ejakulacja mechanicznie drażni stercz i może przejściowo podnieść stężenie PSA.	Unikaj stosunku seksualnego i ejakulacji przez co najmniej 48 godzin przed pobraniem.

Czym jest prostata i jaką funkcję pełni w organizmie mężczyzny?

Prostata, czyli gruczoł krokowy lub stercz, to męski narząd wielkości orzecha włoskiego. Znajduje się pod pęcherzem moczowym i otacza początkowy odcinek cewki moczowej. Jej podstawową funkcją jest wytwarzanie zasadowego płynu, który wchodzi w skład nasienia, odżywia i chroni plemniki. Gruczoł wspomaga też mechanizm wytrysku. Ze względu na swoje położenie bezpośrednio wpływa również na oddawanie moczu i funkcje seksualne.

Zdrowa prostata mierzy zazwyczaj około 4 × 3 × 2,5 cm lub około 4 × 3,5 × 3,5 cm. U młodych dorosłych mężczyzn zdrowy gruczoł waży około 20 g i bez rozrostu jego masa z wiekiem praktycznie się nie zmienia.

Budowę narządu opisuje się na kilka sposobów: jako gruczoł złożony z dwóch płatów (prawego i lewego) lub z pięciu: przedniego, tylnego, przyśrodkowego i dwóch bocznych. Wyróżnia się w nim także trzy strefy gruczołowe: przejściową, obwodową i centralną, a obok nich zrąb mięśniowo-łącznotkankowy. Stercz otacza elastyczna torebka włóknisto-mięśniowa, która kurczy się podczas wytrysku. Wnętrze narządu wypełniają tkanka łączna i gruczołowa. Zrąb nie jest strefą gruczołową: składa się wyłącznie z tkanki łącznej i włókien mięśniowych i stanowi rusztowanie, które podtrzymuje tkankę gruczołową oraz wspiera odżywianie i namnażanie jej komórek.

Zasadowy płyn wydzielany przez stercz jest nośnikiem plemników. Obecne w nim enzymy i białka odżywiają komórki rozrodcze, wspierają ich żywotność i ruchliwość oraz pomagają im przetrwać w pochwie i macicy. Zasadowy odczyn płynu neutralizuje przy tym kwaśne pH pochwy, które bez tej ochrony szkodziłoby plemnikom. Jego obecność ułatwia zapłodnienie, choć nie jest ono od niego bezwzględnie zależne. Płyn nadaje też spermie charakterystyczny zapach.

Podczas ejakulacji prostata bierze również udział w mechanicznym przebiegu wytrysku. Mięśnie narządu pomagają wprowadzić spermę do cewki moczowej i ułatwiają wytrysk, choć nie są do niego bezwzględnie konieczne. Gruczoł zaciska też ujście cewki moczowej przy pęcherzu, zapobiegając cofaniu się nasienia do pęcherza moczowego.

Gruczoł krokowy występuje wyłącznie w męskim ciele i nie ma bezpośredniego odpowiednika w kobiecej anatomii. U kobiet znajdują się jedynie struktury o podobnej budowie: gruczoły przedsionkowe mniejsze, nazywane także gruczołami przycewkowymi lub gruczołami Skenego.

Czy można żyć bez prostaty?

Bez prostaty można żyć, ponieważ nie jest niezbędna do przetrwania organizmu. Lekarz może zaproponować jej usunięcie, czyli prostatektomię, w przypadku rozpoznania raka stercza. Do najczęstszych następstw operacji należą zaburzenia erekcji i trudności z utrzymaniem moczu.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

---

---

Źródła

1. Berry, 1984 – częstość i tempo łagodnego rozrostu prostaty w zależności od wieku – PubMed
2. Oesterling, 1993 – normy PSA zależne od wieku u zdrowych mężczyzn – PubMed
3. Cornford, 2024 – wytyczne EAU dotyczące raka prostaty: wczesne wykrywanie i diagnostyka – PubMed
4. Baboudjian, 2026 – wytyczne EAU 2026: postępowanie w objawach z dolnych dróg moczowych u mężczyzn – PubMed
5. McConnell, 2003 – doksazosyna, finasteryd i leczenie skojarzone a progresja łagodnego rozrostu prostaty (MTOPS) – PubMed
6. Franco, 2023 – Serenoa repens w objawach z dolnych dróg moczowych przy powiększeniu prostaty – Cochrane
7. Monografia ziela wierzbownicy (Epilobii herba) – EMA
8. Klein, 2011 – witamina E (400 j.m. dziennie) a ryzyko raka prostaty w badaniu SELECT – PubMed