Sucha skóra twarzy: przyczyny, pielęgnacja i składniki

---

---

Sucha skóra twarzy: objawy i różnica od odwodnienia

Sucha skóra twarzy jest matowa, szorstka, napięta po umyciu i skłonna do łuszczenia, bo brakuje jej sebum i lipidów. Różni się od skóry odwodnionej: suchość to stały typ cery, który wymaga natłuszczenia, a odwodnienie to przejściowy brak wody, który może dotyczyć każdej cery.

Jak rozpoznać suchą skórę twarzy?

Sucha skóra twarzy jest matowa, cienka, delikatna i szorstka w dotyku. Może wyglądać na poszarzałą, pozbawioną blasku i skłonną do nadmiernego łuszczenia. Pory są zazwyczaj niewielkie, a zaskórniki mogą w ogóle nie występować. Suchość wiąże się z niedostateczną produkcją sebum (naturalnego łoju skórnego), niedoborem lipidów i osłabioną barierą naskórkową. Utrudnia to skórze utrzymanie wilgoci.

Do typowych dolegliwości należą napięcie i ściągnięcie, zwłaszcza po umyciu twarzy, a także dyskomfort, pieczenie, świąd i zaczerwienienie. Cera z natury sucha często jest wrażliwa i podatna na podrażnienia. Jednym z jej sygnałów rozpoznawczych bywa natychmiastowa ulga po nałożeniu kremu. Drobne zmarszczki i linie mimiczne stają się na niej szybciej widoczne z powodu mniejszej sprężystości. Makijaż może utrzymywać się słabiej.

Gdy suchość się nasila, na twarzy mogą pojawić się pęknięcia i mikrourazy. Złuszczający się naskórek może pękać, powodując bolesne, krwawiące rany. Bardzo sucha skóra mocniej swędzi i piecze, także bezpośrednio po aplikacji kosmetyków. Silne przesuszenie połączone z łuszczeniem, pękaniem i swędzeniem bywa charakterystyczne m.in. dla atopowego zapalenia skóry. Sama suchość nie przesądza jednak o obecności tej choroby.

Sucha skóra a skóra odwodniona – kluczowe różnice

Sucha skóra i odwodnienie nie oznaczają tego samego. Suchość to stały typ cery wynikający z niedoboru tłuszczów i sebum. Nie zawsze wiąże się z brakiem wody. Odwodniona skóra to stan przejściowy, w którym naskórek traci nadmierną ilość wilgoci. Może dotyczyć każdego rodzaju cery, także tłustej i mieszanej.

Różnica między tymi stanami wpływa na sposób pielęgnacji:

• skóra odwodniona: wymaga właściwego nawodnienia organizmu od wewnątrz oraz doboru kosmetyków nawilżających, bez konieczności wprowadzania natłuszczających emolientów,
• sucha skóra: wymaga uzupełnienia brakujących lipidów i natłuszczenia, aby odbudować barierę naskórkową.

Zaburzona bariera ochronna sprzyja ucieczce wody. Utrata nawilżenia może więc wynikać z jej osłabienia, ale sama suchość nie jest tym samym co odwodnienie.

Skąd się bierze sucha skóra? Czynniki zewnętrzne i wewnętrzne

Suchość skóry twarzy wywołują czynniki zewnętrzne (wiatr, mróz, promieniowanie UV, suche powietrze, twarda woda, zbyt silne detergenty) oraz wewnętrzne: zmiany hormonalne, choroby skóry i ogólnoustrojowe, niektóre leki, wiek i uwarunkowania genetyczne.

Wpływ środowiska i błędów pielęgnacyjnych

Suchość skóry twarzy może wynikać z czynników zewnętrznych, które przyspieszają utratę wilgoci, oraz z niewłaściwej higieny. Wiatr, mróz, skrajne temperatury i promieniowanie UV uszkadzają warstwę ochronną naskórka. Sprzyjają jej także nadmierna ekspozycja na słońce i korzystanie z solarium. Jesienią i zimą skóra traci więcej wody z powodu niskiej temperatury, suchego powietrza i dużych różnic temperatur między otoczeniem a wnętrzami. Dlatego suchość może nasilać się sezonowo.

Suche powietrze w pomieszczeniach z klimatyzacją, wentylatorami lub centralnym ogrzewaniem sprzyja odwodnieniu naskórka. Do przesuszenia mogą przyczyniać się także mycie twarzy twardą lub chlorowaną wodą, częste kąpiele w basenie oraz zawodowy kontakt z substancjami drażniącymi, toksycznymi, alergenami czy światłem jarzeniowym.

Kondycję cery pogarsza też nieprawidłowa pielęgnacja. Zbyt silne detergenty, odtłuszczające mydła i wysuszające lub drażniące kosmetyki niszczą naturalną powłokę lipidową. Przejściową suchość mogą wywołać również częste, gorące kąpiele.

Przyczyny zdrowotne i hormonalne

Zaburzenia wewnętrzne i wahania hormonalne mogą bezpośrednio rozregulować gospodarkę wodno-lipidową skóry. Spadek poziomu hormonów w okresie menopauzy, zmiany w trakcie ciąży, zespół policystycznych jajników (PCOS) i niedoczynność tarczycy ograniczają zdolność tkanek do utrzymywania wilgoci. Problem częściej dotyka dojrzałych kobiet ze względu na zmiany okołomenopauzalne.

Przesuszenie bywa też objawem chorób dermatologicznych i ogólnoustrojowych:

• choroby skóry: atopowe zapalenie skóry, łuszczyca, rybia łuska,
• choroby ogólnoustrojowe: przewlekła niewydolność nerek, kacheksja (wyniszczenie organizmu).

Na stan cery wpływają również leki i błędy dietetyczne. Terapie przeciwtrądzikowe oparte na retinoidach i izotretynoinie silnie wysuszają skórę twarzy, wargi oraz powieki. Podobnie mogą działać leki moczopędne, przeciwalergiczne i preparaty hormonalne. Utracie wody z naskórka sprzyjają także spowolniony metabolizm, niewystarczające nawodnienie organizmu, nasilające się m.in. w trakcie przeziębienia, oraz uboga dieta. Miejscowa suchość skóry wyłącznie wokół ust wiąże się najczęściej z niedoborem witamin A i B.

Wiek i genetyka

Starzenie się organizmu obniża poziom nawilżenia tkanek. Wraz z wiekiem spada aktywność gruczołów łojowych, więc skóra produkuje coraz mniej sebum, które tworzy film ochronny. U osób starszych wolniej zachodzi odnowa komórkowa, a naskórek wytwarza mniej lipidów, w tym ceramidów. Utrudnia to regenerację. Skóra staje się sucha, wiotka, wrażliwa i podatna na podrażnienia.

Przyczyną mogą być również uwarunkowania genetyczne. Należą do nich wrodzone zaburzenia rogowacenia, nieprawidłowości w funkcjonowaniu naskórka oraz mutacje genów związane z obniżonym wytwarzaniem naturalnych czynników nawilżających (NMF). Predyspozycje genetyczne nie są jednak jedyną przyczyną suchości i nie dotyczą każdej osoby z tym typem cery.

Mechanizm bariery hydrolipidowej i rola ceramidów

Zaburzona bariera hydrolipidowa, uszkodzona i uboga w lipidy, jest częstą przyczyną suchości skóry twarzy. Prawidłowo działająca bariera zatrzymuje wodę w tkankach i chroni skórę przed czynnikami biologicznymi, chemicznymi oraz fizycznymi. Woda dociera do naskórka z głębszych warstw, w tym ze skóry właściwej. Jej stężenie naturalnie spada ku powierzchni wskutek parowania.

Zewnętrzna warstwa rogowa naskórka ogranicza przeznaskórkową utratę wody (TEWL, czyli ucieczkę wody przez naskórek). Odpowiednie nawilżenie tej warstwy wiąże się z uwodnieniem na poziomie około 10-13%. Ta wartość dotyczy ogólnie skóry, a nie wyłącznie cery suchej. W zatrzymywaniu wilgoci pomaga też naturalny czynnik nawilżający (NMF) – kompleks substancji przyciągających wodę. Powstaje on w naskórku podczas prawidłowego rogowacenia.

Szczelność naskórka zapewnia tak zwane trio barierowe: ceramidy, cholesterol i wolne kwasy tłuszczowe. Ceramidy wchodzą w skład filmu lipidowego. Wiążą cząsteczki wody i pomagają utrzymać nawilżenie warstwy rogowej.

Gdy bariera słabnie, a w naskórku brakuje lipidów, woda szybciej ucieka. Skóra staje się szorstka, ściągnięta i napięta. Może się łuszczyć i piec, a także być bardziej podatna na podrażnienia.

Jakie składniki aktywne odbudowują barierę? Humektanty i emolienty

Skuteczna odbudowa bariery naskórka wymaga połączenia humektantów, które przyciągają wodę, z emolientami uzupełniającymi lipidy i substancjami okluzyjnymi. Przy suchej cerze szukaj w składach przede wszystkim ceramidów, kwasu hialuronowego, gliceryny i niacynamidu. Przy bardzo suchej skórze samo nawadnianie nie wystarczy. Potrzebujesz też składników lipidowych i okluzyjnych, które uszczelniają płaszcz ochronny i ograniczają ucieczkę wilgoci.

Substancje aktywne dzielą się na grupy odpowiadające za różne etapy regeneracji naskórka:

Składnik	Typ	Działanie
Kwas hialuronowy	humektant	Wiąże wodę w skórze i wspiera jej nawilżenie
Gliceryna	humektant	Wiąże wodę i pomaga zapobiegać wysychaniu skóry
Betaina	humektant	Wiąże wodę w naskórku
Sorbitol	humektant	Wiąże wodę w naskórku
Mocznik	humektant	Wiąże wodę w naskórku
Masło shea	emolient	Intensywnie nawilża i regeneruje
Masło kakaowe	emolient	Natłuszcza i wygładza, ogranicza utratę wody
Oleje roślinne	emolient	Dostarczają kwasów tłuszczowych i witamin; pomagają odbudować warstwę lipidową
Dimetikon	okluzyjny	Tworzy warstwę okluzyjną ograniczającą utratę wody
Wazelina	okluzyjny	Tworzy warstwę okluzyjną ograniczającą utratę wody
Lanolina	okluzyjny	Tworzy warstwę okluzyjną ograniczającą utratę wody

Wśród humektantów ważną rolę odgrywa kwas hialuronowy, który silnie wiąże wodę. Pomaga przywrócić cerze elastyczność, gładkość i miękkość. Gliceryna chroni naskórek przed wysychaniem, a PCA (składnik wiążący wodę) silnie przyciąga wodę i pomaga zatrzymać ją w komórkach. W kosmetykach do cery suchej stosuje się także mocznik, optymalnie w stężeniu do 5%.

Emolienty zmiękczają, wygładzają i uzupełniają brakujące tłuszcze. Należą do nich oleje roślinne: jojoba, z awokado, słonecznikowy, arganowy i migdałowy, a także kwasy oleinowy i linolowy. Jako emolienty estrowe stosuje się triglicerydy kaprylowo-kaprynowe. Skwalan to lekki, dobrze tolerowany i niekomedogenny lipid, który sprawdza się przy cerze suchej i wrażliwej.

Odbudowę uszkodzonego naskórka wspierają także składniki kojące. Pantenol (kwas pantotenowy) łagodzi podrażnienia i przyspiesza regenerację, a niacynamid wzmacnia strukturę ochronną cery. Pomagają również alantoina i beta-glukan.

Przy bardzo suchej skórze przywracanie prawidłowej bariery wymaga konsekwencji, cierpliwości i regularnego stosowania preparatów regenerujących. U osób z atopowym zapaleniem skóry emolienty stosuje się w celach leczniczych. Intensywnie natłuszczają i nawilżają zmienione chorobowo miejsca. To odrębne wskazanie medyczne, a nie ogólne zalecenie dla każdego typu cery suchej.

Przeglądając etykiety, sprawdzaj realny skład, nie samą nazwę – „10%” w nazwie preparatu z mocznikiem zwykle oznacza zawartość jego łagodnej pochodnej, hydroksyetylomocznika, a nie czystego mocznika w stężeniu z poprzedniego akapitu. Poniżej trzy formuły z oferty scortea.pl, które różnią się stopniem natłuszczenia i dodatkowymi składnikami aktywnymi:

Oillan Repair Krem Multi Ceramidowy	7 ceramidów, kwas hialuronowy i niacynamid w kompleksie Hydro-Ceramide Complex 3X; bogatsza formuła do odbudowy bariery, bez filtra UV.
Suprobaza 10% Krem	10% w nazwie to zawartość hydroksyetylomocznika – łagodnej pochodnej mocznika, innej niż czysty mocznik. Dodatkowo alantoina i witaminy A i E; krem przeznaczony do codziennej pielęgnacji skóry całego ciała, w szczególności twarzy, bez kompozycji zapachowej.
Cremobaza 10% Krem Półtłusty	10% w nazwie to zawartość hydroksyetylomocznika (ta sama łagodna pochodna mocznika co w Suprobazie), dodatkowo mleczan amonu; formuła półtłusta bez kompozycji zapachowej, do codziennej pielęgnacji twarzy i ciała.

Kosmetyki nawilżające łagodzą objawy suchej skóry, ale nie leczą chorób dermatologicznych ani ogólnoustrojowych wymienionych w sekcji Czy suchość skóry może być objawem choroby. Jeśli przesuszenie nie ustępuje mimo pielęgnacji, skonsultuj się z dermatologiem.

Rutyna pielęgnacyjna: kroki do nawilżonej cery

Skuteczna rutyna dla suchej skóry twarzy obejmuje łagodne oczyszczanie, nawilżanie i ochronę przed czynnikami zewnętrznymi. Poprawę przynosi codzienna pielęgnacja dopasowana do potrzeb cery.

Łagodne oczyszczanie

Oczyszczaj twarz łagodnie, aby nie naruszać bariery ochronnej. Wybieraj mleczka, emulsje, kremowe lub łagodne żele oraz płyny micelarne. Sięgaj po formuły z delikatnymi środkami myjącymi, takimi jak glukozydy. Szukaj też pantenolu, ceramidów lub wody termalnej.

Unikaj mydła, silnych żeli, alkoholu denaturowanego oraz detergentów SLS i SLES. Jeśli używasz toniku, wybierz produkt bez alkoholu. Ogranicz złuszczanie martwego naskórka do minimum. Peeling enzymatyczny wykonuj bardzo delikatnie, maksymalnie 1-2 razy w tygodniu.

Nawilżanie i regeneracja

Kosmetyki nawilżające nakładaj od razu po umyciu twarzy. Serum lub esencję aplikuj na lekko wilgotną skórę, co ułatwia wiązanie wody w naskórku. Krem nawilżający stosuj regularnie rano i wieczorem, co najmniej dwa razy dziennie. Emolienty, preparaty ochronne i produkty natłuszczające również rozprowadzaj na wilgotnej cerze, aby ograniczyć utratę wilgoci.

Przy mocno wysuszonej skórze same humektanty nie wystarczą. Wybierz lżejszy krem na dzień i bogatszy na noc, gdy naskórek intensywnie się regeneruje:

• pielęgnacja poranna: lżejszy krem nawilżający, który chroni cerę przed środowiskiem zewnętrznym,
• pielęgnacja wieczorna: bogaty krem odżywczy z emolientami, ceramidami, olejami roślinnymi lub peptydami,
• wsparcie nocne: serum pod krem z niacynamidem, pantenolem albo witaminą E.

Krem emolientowy nakładaj cienką warstwą na oczyszczoną twarz i delikatnie wmasuj do wchłonięcia. Postępuj zgodnie z zaleceniami na etykiecie preparatu.

Ochrona SPF i bariera zewnętrzna

Ochrona przeciwsłoneczna to element codziennej pielęgnacji na dzień, niezależnie od pory roku. Promieniowanie uszkadza barierę naskórkową także zimą, dlatego krem z filtrem stosuj każdego ranka. Latem wybieraj preparat do suchej skóry twarzy o ochronie co najmniej SPF 30 (współczynnik ochrony przeciwsłonecznej).

Zimą dodatkowo osłaniaj cerę przed niskimi temperaturami i wiatrem. Zastąp lżejszy krem preparatem silniej natłuszczającym albo wybierz formułę o bogatszej konsystencji, która zapobiega przemarzaniu i pękaniu naskórka.

Dodatkowe wsparcie: maseczki i okluzja

Przy mocno wysuszonej skórze doraźną ulgę przynosi maseczka nawilżająca lub krem intensywnie regenerujący. Pierwsza aplikacja łagodzi uczucie ściągnięcia, ale odbudowa skóry wymaga więcej czasu. Maseczkę odżywczą możesz stosować 1-2 razy w tygodniu. Przy silnym przesuszeniu możesz też wypróbować domowe maseczki odżywcze lub naturalne oleje, na przykład jojoba czy olej z awokado.

Przy skrajnym przesuszeniu standardowy krem możesz zastąpić bogatą emulsją barierową albo maścią dermatologiczną z lanoliną lub wazeliną mikrocząsteczkową. Na najbardziej podrażnione i suche partie twarzy możesz nałożyć miejscowo grubszą warstwę kremu lipidowego lub czysty skwalan.

Czy suchość skóry może być objawem choroby? Kiedy do lekarza

Tak, suchość skóry może być objawem choroby, m.in. atopowego zapalenia skóry, łuszczycy, cukrzycy lub niedoczynności tarczycy. Do lekarza zgłoś się, gdy suchość utrzymuje się mimo regularnej pielęgnacji albo towarzyszą jej inne zmiany skórne.

Kiedy suchość skóry jest sygnałem alarmowym?

Suchość skóry zwykle nie jest odrębną chorobą, ale może być objawem schorzenia dermatologicznego lub ogólnoustrojowego. Jeśli towarzyszą jej inne dolegliwości skórne, standardowe kremy nawilżające mogą nie wystarczyć. Może być potrzebna intensywna odbudowa bariery naskórkowej i konsultacja z dermatologiem, który dobierze leczenie oraz pielęgnację.

Jeśli suchość skóry twarzy utrzymuje się mimo regularnej pielęgnacji, zgłoś się do lekarza i wykonaj podstawowe badania laboratoryjne.

Choroby skóry i schorzenia ogólnoustrojowe

Suchość skóry twarzy może wiązać się z atopowym zapaleniem skóry (AZS), łuszczycą lub egzemą, a także z cukrzycą czy niedoczynnością tarczycy. Może towarzyszyć również wypryskowi, rybiej łusce, przewlekłej niewydolności nerek oraz nowotworom narządów wewnętrznych. W tych przypadkach określa się ją jako skórę suchą wrodzoną. Przebieg i postępowanie zależą od schorzenia wywołującego objawy:

• atopowe zapalenie skóry: w terapii eliminuje się czynniki drażniące, w tym alergeny zaostrzające objawy. Cięższe postacie AZS mogą wymagać miejscowych maści z kortykosteroidami lub inhibitorami kalcyneuryny, a także leków przeciwhistaminowych łagodzących świąd,
• łuszczyca: skóra staje się sucha, wrażliwa i łuszcząca się. Pojawiają się na niej charakterystyczne srebrzyste łuski (opis dotyczy ogólnego obrazu choroby). Leczenie może obejmować emolienty, preparaty z kortykosteroidami oraz analogami witaminy D, a przy bardziej zaawansowanych zmianach – leki immunosupresyjne lub biologiczne,
• cukrzyca: zaburzenia krążenia i ogólne odwodnienie sprzyjają suchości skóry, zwłaszcza na stopach i podudziach. Świąd i suchość mogą prowadzić u diabetyków do pęknięć, stanów zapalnych oraz infekcji bakteryjnych. Aby zapobiegać komplikacjom, utrzymuj właściwy poziom glukozy we krwi. W pielęgnacji pomocne bywają regularnie stosowane emolienty i preparaty specjalistyczne dla diabetyków,
• niedoczynność tarczycy: w przebiegu tego schorzenia sucha, szorstka, blada i łuszcząca się skóra występuje szczególnie na łokciach i kolanach. To ogólny objaw metaboliczny, który nie ogranicza się do twarzy.

Przy zdiagnozowanym AZS lub łuszczycy wybieraj kosmetyki bez substancji zapachowych, aby uniknąć dodatkowego podrażnienia wrażliwej skóry.

Błędy pielęgnacyjne, które pogarszają suchość skóry

Najczęstszym błędem, który pogarsza suchość skóry, jest zbyt częste mycie twarzy wodą. Może ono bezpośrednio uszkadzać barierę hydrolipidową. Kondycję cery pogarszają też gorące kąpiele i intensywne opalanie.

Szczególnie szkodliwe dla przesuszonego naskórka jest nieprawidłowe oczyszczanie i nadmierne złuszczanie:

• Agresywne środki myjące: silne detergenty, w tym preparaty z SLS, oraz tradycyjne mydła o zasadowym pH usuwają naturalne tłuszcze i naruszają barierę ochronną. U osób z cerą suchą i wrażliwą nasilają też podrażnienia.
• Niewłaściwe złuszczanie: zbyt częste peelingi mechaniczne lub chemiczne uszkadzają płaszcz naskórkowy i pogłębiają suchość.
• Brak nawilżenia po myciu: pozostawienie oczyszczonej cery bez warstwy pielęgnacyjnej przyspiesza utratę wilgoci.
• Zbyt lekkie formuły: same lekkie kremy nie zapewniają skórze suchej wystarczającej osłony lipidowej, która ogranicza parowanie wody.

Uważaj też na składniki drażniące w kosmetykach. Unikaj produktów z alkoholem, zwłaszcza etanolem, a także z intensywnymi kompozycjami zapachowymi, sztucznymi barwnikami i konserwantami. Mogą nasilać suchość i wywoływać reakcje zapalne. Przy niskiej częstości aplikacji n-propanol i izopropanol silniej niż etanol zwiększają przeznaskórkową utratę wody (TEWL, czyli ucieczkę wody przez naskórek) i bardziej obniżają nawilżenie. Powodują też głębsze uszkodzenie bariery naskórkowej.

Dieta i nawodnienie: wsparcie od wewnątrz dla suchej cery

Przy bardzo suchej skórze wsparcie od wewnątrz jest równie istotne jak pielęgnacja. Niedostateczne nawodnienie organizmu może przyczyniać się do suchości cery. Zbilansowana dieta i odpowiednia ilość płynów wspierają jej regenerację. Picie wody nie zastąpi jednak kremów i emolientów. Przy niedostatecznym nawodnieniu kosmetyki i zabiegi działają znacznie słabiej.

Ile wody pić dla zdrowia skóry?

Zalecenia dotyczące ilości płynów są różne. Część wskazuje na minimum 2 litry wody dziennie, ale nie jest to uniwersalny cel dla każdego. Inne podejście nie określa stałej objętości ani przelicznika na masę ciała. Sugeruje, by pić nieco więcej niż zwykle i ustalić bezpieczną ilość ze specjalistą. Możesz dodać do codziennego bilansu jedną szklankę wody i ocenić stan skóry po kilku tygodniach.

Do bilansu płynów wliczają się także napoje inne niż woda, z wyjątkiem alkoholu. Jeśli nie lubisz czystej wody, możesz pić inne napoje, pod warunkiem że są zdrowe, bezpieczne i nie wywołują u Ciebie reakcji alergicznych.

Kluczowe składniki diety wspierające nawilżenie

Jadłospis wspierający suchą cerę powinien opierać się na świeżych warzywach i owocach, ziarnach oraz produktach zbożowych. Ogranicz nadmiar cukru i żywność przetworzoną, by zmniejszyć ryzyko stanów zapalnych w tkankach.

Elastyczność naskórka wspierają zdrowe tłuszcze, zwłaszcza nienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6. Pomagają one w produkcji sebum, poprawiają nawilżenie i wzmacniają barierę ochronną cery. Włącz do diety:

• ryby, w tym tłuste ryby morskie,
• orzechy i siemię lniane,
• awokado oraz różnorodne tłuszcze roślinne.

Na kondycję skóry wpływają także witaminy i minerały. Witaminy A, C i E oraz cynk i selen chronią komórki przed szkodliwym działaniem wolnych rodników, działają przeciwzapalnie i pobudzają regenerację. Wspierają ją również witaminy B3 i B5. Niedobór biotyny może objawiać się suchością skóry połączoną ze stopniową utratą włosów. Niższy poziom 25-hydroksywitaminy D we krwi koreluje ze spadkiem zawartości wilgoci w naskórku.

Bardzo sucha skóra może być pierwszym sygnałem niedożywienia, nieprawidłowo zbilansowanej diety lub zaburzeń wchłaniania składników odżywczych w przewodzie pokarmowym. Jeśli problem nie ustępuje mimo zmian w menu, skonsultuj się z lekarzem.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

---

---

Źródła

1. Gade i wsp., 2023 – przyczyny i obraz suchej skóry (xerosis), w tym niedożywienie – NCBI Bookshelf
2. Camilion i wsp., 2022 – fizjologiczne i patologiczne czynniki wpływające na nawilżenie skóry (bariera, TEWL, ceramidy) – Cureus
3. Mijaljica i wsp., 2022 – wpływ mydeł i syndetów na barierę ochronną skóry – Molecules
4. Augustin i wsp., 2019 – rozpoznanie i leczenie xerosis cutis, stężenie mocznika dla twarzy – JDDG