Sól fizjologiczna czy hipertoniczna – czym się różnią?

Autor: Marcin Kożuchowski

Marcin Kożuchowski

Magister farmacji. Longevity, suplementacja, aktywność fizyczna.

Zobacz całe bio

Sól fizjologiczna czy hipertoniczna?

Sól fizjologiczna i hipertoniczna to roztwory do inhalacji na bazie chlorku sodu (NaCl) o odmiennych właściwościach. Sól fizjologiczna (izotoniczna) zawiera 0,9% NaCl, co odpowiada stężeniu w ludzkich płynach ustrojowych. Stanowi podstawę codziennej higieny nosa i nawilżania dróg oddechowych, będąc bezpiecznym wyborem nawet dla niemowląt. Dzięki osmolarności ok. 308 mOsm/l jest obojętna dla tkanek i nie zaburza równowagi komórkowej.

Z kolei sól hipertoniczna cechuje się wyższym stężeniem NaCl (zazwyczaj 1-10%) i wyższym ciśnieniem osmotycznym. Po zetknięciu z błoną śluzową „wyciąga” z niej wodę, co stanowi kluczową różnicę w mechanizmie działania względem łagodniejszego roztworu izotonicznego. Dzięki temu jest kluczowym narzędziem w walce z gęstym katarem, zapaleniem zatok i mokrym kaszlem.

Działanie: nawilżanie śluzówki kontra udrażnianie nosa

Odmienne stężenia determinują różne zastosowania. Sól izotoniczna służy przede wszystkim do nawilżania i higieny. Płukanie nią nosa pozwala usunąć zanieczyszczenia, alergeny i drobnoustroje, przywracając komfort bez ryzyka podrażnień. Sól fizjologiczna jest również powszechnie stosowana do przemywania oczu, oczyszczania drobnych ran oraz jako nośnik dla innych leków przeznaczonych do nebulizacji i inhalacji.

Natomiast sól hipertoniczna działa jak naturalny środek udrażniający. Dzięki procesowi osmozy redukuje obrzęk śluzówki i rozrzedza gęstą wydzielinę, ułatwiając oddychanie. Wykazuje działanie mukolityczne (rozrzedzające śluz), dekongestacyjne (obkurczające) i stymuluje tzw. klirens śluzowo-rzęskowy, czyli naturalny mechanizm oczyszczania dróg oddechowych.

Dobór roztworu na katar i zapalenie zatok

Wybór preparatu zależy od charakteru dolegliwości. Przy wodnistym katarze (np. na początku przeziębienia, w przebiegu alergii lub przy katarze u dziecka) oraz w profilaktyce i suchych pomieszczeniach najlepiej sprawdzi się sól fizjologiczna, która oczyści i nawilży nos.

W przypadku gęstego kataru i zatkanych zatok skuteczniejsza będzie sól hipertoniczna (1,5%–3% NaCl). Ułatwi ona ewakuację zalegającej wydzieliny. Wspomagająco można też wykonywać płukanie zatok roztworem soli. Warto pamiętać, że jej nadmierne stosowanie może przesuszać śluzówkę, dlatego dobrze wybierać preparaty wzbogacone o substancje nawilżające, jak kwas hialuronowy (np. w preparacie Nebu-dose Hialuronic). W przeciwieństwie do kropli obkurczających, roztwory te nie uzależniają.

Warto też odróżnić roztwory chlorku sodu od wody morskiej. Choć działają podobnie, sól morska często zawiera dodatkowe minerały (np. miedź, mangan), które mogą wspierać regenerację śluzówki.

Zastosowanie w nebulizacji przy kaszlu suchym i mokrym

Inhalacje solankowe dobiera się w zależności od rodzaju kaszlu:

• Suchy kaszel: Wymaga nawilżenia podrażnionych dróg oddechowych, dlatego zaleca się sól fizjologiczną. Łagodzi ona drapanie w gardle i hamuje odruch kaszlowy. Zabieg można wykonywać o dowolnej porze – inhalacja dziecka podczas snu jest przy soli fizjologicznej całkowicie bezpieczna.
• Mokry kaszel: Przy nadmiarze wydzieliny stosuje się sól hipertoniczną (3% lub 6%). Rozrzedza ona lepki śluz w oskrzelach, ułatwiając odkrztuszanie. Przy łączeniu soli z innymi lekami w nebulizatorze należy znać zasady kompatybilności. Działa więc jak skuteczny lek wykrztuśny. Inhalacje z soli hipertonicznej o wyższych stężeniach (nawet 6-7%) są podstawą terapii w chorobach takich jak mukowiscydoza, zapalenie oskrzelików czy przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP), gdzie upłynnienie gęstej wydzieliny jest kluczowe. Inhalacje te należy wykonywać w ciągu dnia, unikając pór wieczornych, aby nie prowokować kaszlu w nocy.

Roztwory z dodatkami: kwas hialuronowy i ektoina

Działanie roztworów NaCl często wzmacniają dodatki:

Kwas hialuronowy (hialuronian sodu) tworzy na śluzówce warstwę ochronną, zapobiegając wysychaniu i wspomagając regenerację. Jest szczególnie cenny w połączeniu z solą hipertoniczną (np. w połączeniu z solą hipertoniczną 3% w produkcie Nebu-dose Plus), gdyż niweluje ryzyko podrażnień podczas inhalacji.

Ektoina działa przeciwzapalnie i stabilizuje błony komórkowe. Tworzy barierę przed alergenami i patogenami, dlatego jest polecana przy:

• alergicznym nieżycie nosa i astmie alergicznej;
• stanach zapalnych (zapalenie oskrzeli, POChP), jako wsparcie w łagodzeniu objawów.

Przykładem takiego roztworu jest Ectodose.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci oraz niemowląt

Terapia solankowa jest bezpieczna dla dzieci, pod warunkiem doboru odpowiedniego stężenia. Sól fizjologiczna może być stosowana do higieny i inhalacji od pierwszych dni życia. W przypadku soli hipertonicznej u niemowląt i małych dzieci zaleca się niższe stężenia (np. 1,5% NaCl, jak w preparacie Nebu-dose Baby dla niemowląt) i zachowanie ostrożności, zwłaszcza na początku terapii.

Użycie roztworów hipertonicznych u dzieci poniżej 6. miesiąca życia oraz u astmatyków wymaga bezwzględnej konsultacji lekarskiej ze względu na ryzyko wywołania odruchowego skurczu oskrzeli. Aby uniknąć przesuszenia delikatnej śluzówki, warto sięgać po preparaty z kwasem hialuronowym lub ektoiną. Wiek dziecka i jego stan zdrowia są kluczowe przy wyborze stężenia, dlatego w razie wątpliwości zawsze należy poradzić się lekarza lub farmaceuty.

Szybkie porównanie: Sól fizjologiczna vs Hipertoniczna

Przeciwwskazania i możliwe podrażnienia

Choć roztwory soli są bezpieczne, wersja hipertoniczna może wywołać pieczenie lub przejściowe podrażnienie. Nie należy jej stosować do przemywania oczu ani jako nośnika dla innych leków do nebulizacji (do tego celu służy jałowa sól fizjologiczna 0,9% NaCl), chyba że lekarz zaleci inaczej.

Ważne uwagi dotyczące sprzętu i zdrowia:

• Do nebulizatora nie należy wlewać olejków eterycznych. Preparaty z kwasem hialuronowym lub ektoiną mogą uszkadzać lub zatykać membrany w inhalatorach siateczkowych (membranowych) – zawsze należy sprawdzić instrukcję urządzenia przed użyciem.
• Główne przeciwwskazania do inhalacji to: krwawienia z dróg oddechowych, ciężka niewydolność krążeniowo-oddechowa oraz niektóre nowotwory.

W przypadku wystąpienia duszności lub nasilenia kaszlu po inhalacji należy przerwać stosowanie i skonsultować się ze specjalistą.

Pamiętaj, że ten artykuł ma charakter informacyjny. Przed rozpoczęciem nowej terapii, zwłaszcza u dzieci, osób starszych i pacjentów z chorobami przewlekłymi, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

FAQ – sól fizjologiczna i hipertoniczna – najczęściej zadawane pytania

Marcin Kożuchowski mgr farmacji

Magister farmacji. Longevity, suplementacja, aktywność fizyczna.

Zobacz całe bio

Farmacja Fitness Dietetyka Longevity