Niestrawność – objawy, przyczyny, leczenie i dieta

---

Jakie są objawy niestrawności?

Wystarczy jeden z typowych objawów, by mówić o niestrawności: ból lub pieczenie w nadbrzuszu, uczucie zalegania pokarmu po posiłku albo przedwczesna sytość. Bardzo często towarzyszą im wzdęcia, odbijanie i nudności.

Wzorzec objawów	Jak się objawia	Kiedy lub z czym może się wiązać
Dolegliwości w nadbrzuszu	Ból lub pieczenie; dyskomfort na ogół nie jest mocno nasilony.	Pieczenie ograniczone wyłącznie do nadbrzusza nie jest zgagą, o ile nie promieniuje do klatki piersiowej.
Pełność lub wczesna sytość	Uczucie zalegania po posiłku albo sytość pojawiająca się wkrótce po rozpoczęciu jedzenia, nieproporcjonalna do ilości pokarmu.	Wczesna sytość może uniemożliwiać dokończenie posiłku.
Zgaga i refluks	Pieczenie lub palący ból za mostkiem, czasem promieniujący do gardła; możliwe kwaśne odbijanie lub cofanie się treści do ust.	Często wkrótce po jedzeniu lub piciu, czasem z opóźnieniem.
Odbijanie i wzdęcia	Odbijanie, napięcie i uczucie pełności w brzuchu; możliwe nieprzyjemny smak lub zapach, gorzki smak w ustach albo bulgotanie.	Gorzki smak w ustach bywa związany z refluksem.
Nudności i wymioty	Nudności, niekiedy prowadzące do wymiotów.	Mogą pojawić się po bardzo tłustych lub ciężkostrawnych potrawach; wymioty mogą znacznie odwadniać.
Dolegliwości jelitowe	Wzdęcia, nadmierne gazy, skurcze lub biegunka.	Częściej wiążą się z problemami jelitowymi wywołanymi nietolerancją pokarmową, stresem lub nieodpowiednią dietą. Potocznie nazywa się je niestrawnością jelitową, choć dyspepsja dotyczy górnej części przewodu.

W dyspepsji czynnościowej dolegliwości bywają zróżnicowane i żaden pojedynczy objaw nie występuje u każdego. Za przedwczesną sytość i uczucie ciężaru może odpowiadać brak prawidłowego rozluźnienia dna żołądka (jego górnej części) po posiłku: nasycenie przychodzi wtedy zbyt szybko i nie odpowiada wielkości porcji.

Zgaga może towarzyszyć niestrawności albo stanowić odrębny problem, który wskazuje na chorobę refluksową. Sam refluks i nadmiar kwasu żołądkowego często wywołują też piekący ból w żołądku. Gdy pieczeniu za mostkiem towarzyszy bolesne połykanie, potrzebna jest pilna konsultacja lekarska, bo to objaw alarmowy. Z dyspepsją bywają powiązane także regurgitacje (cofanie się treści pokarmowej do ust) i ruminacje (ponowne przeżuwanie cofniętego pokarmu).

W klasycznej niestrawności rytm wypróżnień pozostaje prawidłowy. Niepokój powinny natomiast wzbudzić czarne, smoliste stolce, nagły spadek masy ciała oraz osłabienie z bladością. Mogą świadczyć o cięższym stanie, w tym o krwawieniu z przewodu pokarmowego, i wymagają pilnej konsultacji. Ból w nadbrzuszu lub w klatce piersiowej może też być objawem zawału serca, jeśli towarzyszy mu duszność, zlewne poty albo promieniowanie do ręki, żuchwy lub pleców. Wtedy natychmiast zadzwoń pod numer 112.

Ciężkostrawne dania, na przykład ze świątecznego czy imprezowego stołu, trawią się dłużej i często powodują uczucie ciężkości, które może zmuszać do przerwania jedzenia. Pomaga krótki odpoczynek przed posiłkiem i po nim, bez kładzenia się, a notowanie reakcji organizmu na konkretne potrawy pozwala później wskazać te, które szkodzą.

„Zdarza się, że do apteki przychodzi ktoś po coś na zgagę, a jego objawy wcale nie pasują do zgagi. Zawał, zwłaszcza u kobiet, osób starszych i chorych na cukrzycę, może dawać nietypowe objawy: pieczenie w nadbrzuszu, nudności, ogólne osłabienie. Ważne: to, że po leku zobojętniającym się poprawiło, nie wyklucza zawału. Jeśli coś jest inne niż zwykle, nie ryzykuj. Zawału nie przeczekasz.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Ile trwa niestrawność i jak wpływa na jakość życia?

Sporadyczna niestrawność mija zwykle sama w ciągu kilku godzin lub paru dni. Postać przewlekła lub nawracająca potrafi natomiast ciągnąć się miesiącami, a nawet latami, i odbija się wtedy na nastroju, koncentracji i kondycji całego organizmu.

Przebieg dolegliwości	Typowy czas lub częstość	Możliwy wpływ na samopoczucie i funkcjonowanie
Sporadyczne dolegliwości	Zazwyczaj ustępują samoistnie, często już po domowych sposobach; trwają od kilku godzin do paru dni.	Bywają dokuczliwe, ale nie zaburzają trwale codziennego funkcjonowania i zwykle mają niegroźny przebieg.
Po ciężkim posiłku lub błędach dietetycznych	Po ciężkim posiłku zwykle trwają 1-2 dni, po czym żołądek wraca do równowagi. Po przejedzeniu lub tłustych, ciężkostrawnych potrawach mogą ustępować po kilku dniach, choć sam ból może minąć już po kilku godzinach odpoczynku.	Mogą powodować dyskomfort i uczucie ciężkości.
Nawracające lub przewlekłe	Mogą pojawiać się z różną częstotliwością i nasileniem; w dyspepsji czynnościowej mogą falami przybierać na sile i znikać. U części osób ustępują po kilku miesiącach lub latach, często bez związku z lekami, u innych trwają przez dekady albo przez całe życie. Z przewlekłą lub nawracającą dyspepsją zmaga się rocznie 10-30% populacji.	Mogą obniżać jakość życia, pogarszać koncentrację i nastrój oraz utrudniać codzienne obowiązki.

Ciągłe napięcie w brzuchu i ból prowadzą do wyczerpania i utrudniają pracę. Stałe uczucie pełności odbiera apetyt, a długotrwałe zaburzenia trawienia grożą niedoborami witamin i minerałów, spadkiem odporności, osłabieniem mięśni, łamliwością włosów i paznokci oraz problemami ze skórą.

Dyskomfort po obfitym posiłku może utrudniać wypoczynek, zwłaszcza przy pochylaniu się lub leżeniu. Typowe objawy dyspepsji pojawiają się jednak w ciągu dnia i rzadko wybudzają w nocy. Czynnościowa odmiana choroby nie prowadzi do wrzodów ani raka, nie skraca życia i z reguły nie wyklucza z aktywności zawodowej. Poważne zagrożenie stwarza natomiast ciężka niestrawność organiczna, która może doprowadzić do powikłań, takich jak bliznowacenie przełyku czy zwężenie ujścia żołądka.

Czym jest niestrawność (dyspepsja)?

Skoro objawy bywają tak różne, warto uporządkować, czym właściwie jest niestrawność. Niestrawność, czyli dyspepsja (z greckiego: „złe trawienie”), nie jest samodzielną chorobą. To zespół objawów ze strony górnego odcinka przewodu pokarmowego, który najczęściej daje o sobie znać po posiłku. W międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10 dyspepsja ma kod K30. To powszechna dolegliwość: większość ludzi doświadcza jej przynajmniej raz w życiu.

Częstą postacią tej dolegliwości jest dyspepsja czynnościowa. Wynika z zaburzeń pracy przewodu pokarmowego, przy których nie stwierdza się zmian strukturalnych ani biochemicznych. Dyspepsja organiczna ma natomiast ustaloną przyczynę medyczną, na przykład chorobę wrzodową lub zakażenie Helicobacter pylori.

Sprawne trawienie zależy od harmonijnej współpracy kilku mechanizmów: aktywności enzymów, pracy mięśni przewodu pokarmowego, dobrego stanu błon śluzowych jelit oraz równowagi mikrobioty, czyli bakterii zasiedlających jelita. W żołądku kwas solny wraz z enzymami odpowiada za trawienie białek. Są one następnie wchłaniane w jelicie cienkim.

Istotną rolę w trawieniu odgrywa też mikrobiota jelitowa. Wytwarza enzymy rozkładające składniki odżywcze oraz krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, w tym maślan. Maślan chroni jelita i wspomaga wchłanianie substancji odżywczych oraz elektrolitów. Za pośrednictwem osi jelitowo-mózgowej mikrobiota uczestniczy także w regulacji odporności i wpływa na zdrowie psychiczne.

Przyczyny niestrawności – co wywołuje dolegliwości?

Przyczyny niestrawności bywają różne, a u części osób występuje ich kilka jednocześnie. Najczęściej dzieli się je na organiczne i czynnościowe. Konkretną przyczynę medyczną udaje się ustalić u około 40% chorych i wtedy rozpoznaje się dyspepsję organiczną. U pozostałych dolegliwości mają charakter czynnościowy.

W dyspepsji czynnościowej dyskomfort w nadbrzuszu najczęściej wynika z zaburzeń motoryki (pracy mięśni przewodu pokarmowego), zwłaszcza opóźnionego opróżniania żołądka z treści pokarmowej. Dolegliwości mogą też wynikać z nadwrażliwości wyściółki układu pokarmowego na rozciąganie przez pokarm, nasilającej odczuwanie bólu, albo z nadmiernej reaktywności mięśni gładkich przewodu pokarmowego. Może je wywołać także podrażnienie wrażliwej wyściółki przez kwas solny. Żołądek normalnie go wytwarza, ale w określonych sytuacjach może on podrażniać błonę śluzową żołądka, przełyku lub dwunastnicy (początkowego odcinka jelita cienkiego). Może to prowadzić do stanu zapalnego, pieczenia i bólu. Zdarza się również, że pierwotna przyczyna tych zaburzeń pozostaje nieznana.

Za dolegliwościami nierzadko stoją przyjmowane leki. Główną przyczyną niestrawności polekowej są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Błonę śluzową żołądka, dwunastnicy lub przełyku mogą uszkodzić również niektóre antybiotyki, glikozydy naparstnicy, teofilina oraz sole żelaza lub potasu. To samo mogą powodować bisfosfoniany, glikokortykosteroidy, fibraty, blokery kanału wapniowego i nikotynowa terapia zastępcza. Azotany dodatkowo sprzyjają refluksowi, ponieważ rozluźniają zwieracz przełyku. Przewlekłe stosowanie leków, w tym NLPZ, inhibitorów pompy protonowej i antybiotyków, narusza równowagę mikrobioty jelitowej. W rozwoju dyspepsji istotną rolę odgrywają także zaburzenia czuciowo-ruchowe, nieprawidłowości ze strony układu nerwowego oraz zwiększona przepuszczalność błony śluzowej jelita cienkiego.

„Podwojenie dawki nie spowoduje podwójnej redukcji bólu. Kiedy bierzesz dwa leki z grupy NLPZ-ów bądź dwukrotnie zwiększasz dawkę, to potencjał tego leku do zmniejszenia bólu wcale nie rośnie dwukrotnie, ale jego potencjał do uszkodzenia twojego żołądka rośnie nawet siedmiokrotnie.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta – zobacz w filmie (0:00)

Niestrawności sprzyja także styl życia. Nadwaga podnosi ciśnienie w jamie brzusznej, co po obfitym posiłku może prowadzić do zarzucania kwasu do przełyku. Siedzący tryb życia spowalnia trawienie, przez co pokarm dłużej zalega w jelitach. Uciążliwe wzdęcia, gromadzenie się gazów i ból pojawiają się też wtedy, gdy niewchłonięte składniki odżywcze fermentują w jelitach. Bywa to skutkiem nietolerancji laktozy, zaburzeń mikrobioty lub zespołu jelita drażliwego (wtedy fermentacja zachodzi głównie w jelicie grubym).

W jaki sposób błędy żywieniowe, używki i stres wywołują niestrawność?

Błędy żywieniowe, używki i stres wywołują niestrawność przede wszystkim na trzy sposoby. Zaburzają motorykę żołądka, pobudzają nadmierne wydzielanie kwasu solnego i osłabiają mięśnie oddzielające przełyk od żołądka. Pośpiech przy jedzeniu, ciężkie posiłki i silne emocje sprawiają, że pokarm zalega w przewodzie pokarmowym, wywołując ucisk, gazy i pieczenie.

Duży wpływ ma tempo jedzenia: zbyt szybkie jedzenie i przejadanie się, czyli duże porcje w krótkim czasie. Obfity posiłek zjedzony w pośpiechu może zaburzać akomodację dna żołądka, czyli jego rozluźnianie po posiłku, i nasilać objawy dyspepsji czynnościowej. Wolniejsze jedzenie sprzyja natomiast wydzielaniu śliny, która rozpoczyna trawienie. Układowi pokarmowemu nie służą też nagłe skrajności. Okresowe głodzenie się, a potem nagłe objedzenie się dodatkowo obciąża żołądek i sprzyja dolegliwościom.

Kluczowy jest sam dobór potraw. Żywność wysoko przetworzona słabo syci, a jednocześnie obciąża żołądek i spowalnia jego opróżnianie. Dolegliwości mogą wywołać także pokarmy zepsute, nietolerowane oraz ciężkostrawne, obfitujące w tłuszcz lub cukry. Tłuszcze nasilają objawy niestrawności. Spowalniają opróżnianie żołądka, pobudzają wydzielanie żółci i rozluźniają dolny zwieracz przełyku, co sprzyja zgadze. Migdały nie wykazują takiego negatywnego działania. Może to wynikać z zawartości tryptofanu, czyli prekursora serotoniny regulującej motorykę. Lżej strawne są dania bogate w węglowodany, które szybciej przechodzą przez przewód pokarmowy i mniej obciążają żołądek. Badania nie wykazały natomiast związku między objawami niestrawności a spożyciem białka.

Znaczenie ma też pora jedzenia: ciężkostrawne dania zjedzone wieczorem mogą wywoływać uczucie pełności i wzdęcia następnego dnia, bo nocą trawienie naturalnie zwalnia.

Trudności trawienne może sprowokować także nadmiar błonnika z warzyw, nasion, ziaren i strączków, zwłaszcza przy zbyt małym nawodnieniu. FODMAP-y to słabo wchłaniane i szybko fermentujące węglowodany: fruktoza, laktoza, fruktany, galaktany i poliole. Zwiększają ilość wody w jelicie i mogą wywoływać bolesne rozciąganie ściany jelita cienkiego. Tak zwane nietolerancje pokarmowe IgG-zależne nie są uznaną jednostką chorobową. Przeciwciała IgG (jeden z rodzajów przeciwciał) przeciw pokarmom odzwierciedlają kontakt z danym produktem i jego tolerowanie, a nie nietolerancję, dlatego nie tłumaczą przewlekłej niestrawności.

Stres sprzyja gorączkowym nawykom żywieniowym i niedokładnemu przeżuwaniu, co utrudnia trawienie. Hormony stresu, w tym adrenalina, mogą spowalniać pracę jelit. Żołądek może też zareagować nadprodukcją kwasu solnego, która prowadzi do zgagi. W dłuższej perspektywie stres zaburza motorykę przewodu pokarmowego. Niepokój i przygnębienie także mogą uczestniczyć w rozwoju dolegliwości, choć dokładny mechanizm tego wpływu nie został wyjaśniony. U osób z niestrawnością często stwierdza się słabsze radzenie sobie ze stresem.

Dolegliwości wyzwalają także używki. Alkohol nasila objawy dyspepsji. W większych ilościach opóźnia opróżnianie żołądka, co powoduje wzdęcia i rozdęcie brzucha. Zwiększa też wydzielanie kwasu i zmniejsza napięcie dolnego zwieracza przełyku. Palenie tytoniu nasila produkcję kwasu i wzmaga zgagę. Chemikalia wdychane z dymem rozluźniają mięsień oddzielający przełyk od żołądka i powodują refluks. Dolegliwości prowokuje również nadmierne spożycie kofeiny.

Jakie choroby układu pokarmowego powodują niestrawność?

Wśród przyczyn organicznych niestrawność najczęściej wywołują zakażenie bakterią Helicobacter pylori, przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka, choroba wrzodowa oraz refluks żołądkowo-przełykowy. Dolegliwości mogą być także następstwem zaburzeń jelitowych, schorzeń wątroby, trzustki i dróg żółciowych, a niekiedy objawem chorób ogólnoustrojowych.

Zestawienie poniżej jest orientacyjne: te same objawy mogą wynikać z wielu przyczyn, a rozpoznanie stawia lekarz.

Możliwa przyczyna	Zgaga	Nudności	Uczucie pełności	Ból brzucha
Refluks żołądkowo-przełykowy	Tak	Tak	Tak	–
Wrzody żołądka	–	Tak	Tak	Tak
Zakażenie Helicobacter pylori lub zapalenie błony śluzowej żołądka	–	Tak	–	Tak
Zapalenie wątroby	–	Tak	Tak	–
Otyłość, zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej lub stosowanie NLPZ	Tak	–	–	–
Brak ruchu	–	–	Tak	–
Zespół jelita drażliwego lub stosowanie leków przeciwbólowych	–	–	–	Tak

Infekcja Helicobacter pylori jest częstą przyczyną dyspepsji organicznej. Choć u większości chorych przebiega bezobjawowo, przyczynia się do rozwoju zapalenia błony śluzowej i choroby wrzodowej oraz zwiększa ryzyko powstawania nowotworów. Niestrawność mogą wywołać także pasożyty, takie jak lamblie powodujące giardiozę oraz glista ludzka. Wzdęcia, uczucie pełności i bóle brzucha bywają również objawem SIBO. Jest to stan, w którym nadmierna liczba bakterii typowych dla jelita grubego pojawia się w jelicie cienkim.

Częstym podłożem dolegliwości są wrzody oraz zapalenie błony śluzowej żołądka, których objawy przypominają rozstrój żołądka. Bakterie, stres lub przyjmowane leki mogą osłabić ochronę narządu. Wówczas kwasy trawienne uszkadzają wyściółkę żołądka lub ściany dwunastnicy. Tak powstaje wrzód, którego pierwszym zwiastunem może być niestrawność. Przy chorobie refluksowej nieprawidłowa praca dolnego zwieracza przełyku powoduje cofanie się kwaśnej treści. Drażni ona wrażliwy przełyk i wywołuje stan zapalny. Za zgagą może stać również przepuklina rozworu przełykowego, gdy fragment żołądka przemieszcza się przez przeponę i osłabia naturalną barierę przed cofaniem się kwasu. Inną możliwą przyczyną jest achalazja, która osłabia rytmiczne skurcze przełyku i uniemożliwia prawidłowe rozluźnianie dolnego zwieracza przełyku.

Nawracająca niestrawność regularnie towarzyszy zespołowi jelita drażliwego, w którym fermentacja w jelicie grubym wywołuje wzdęcia współistniejące z dyspepsją. Badania nie potwierdzają skuteczności eliminacji glutenu u osób z tym zespołem. Inaczej jest w celiakii, która dotyczy około 1% populacji. To genetyczne zaburzenie autoimmunologiczne (układ odpornościowy atakuje własne tkanki), powiązane z polimorfizmami, czyli wariantami genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Gluten niszczy w nim kosmki jelitowe, czyli wypustki jelita wchłaniające pokarm. Skutkuje to niestrawnością, chudnięciem, przewlekłym zmęczeniem i niedokrwistością. Diagnostyka powinna objąć też alergie IgE-zależne, których objawy pojawiają się krótko po jedzeniu, oraz niedobory enzymów, na przykład laktazy przy nietolerancji laktozy.

Dyspepsja organiczna towarzyszy też chorobom innych narządów. Są to choroby dróg żółciowych, zapalenie wątroby, ostre stany zapalne lub torbiele trzustki, przewlekłe zapalenie trzustki oraz choroby zapalne, niedrożność lub niedokrwienie jelit. Bywa też zwiastunem zawału mięśnia sercowego lub tętniaka aorty brzusznej (poszerzenia głównej tętnicy w jamie brzusznej). Choć zdarza się to rzadko, powtarzające się napady niestrawności mogą być objawem raka żołądka. W przypadku raka komórki nowotworowe rozbijają barierę ochronną narządu, wystawiając jego ścianę na działanie kwasu. Silnie spowalniają motorykę jelit także cukrzyca i zaburzenia tarczycy w połączeniu z brakiem ruchu.

Co wywołuje niestrawność w ciąży?

Niestrawność w ciąży jest powszechna i zazwyczaj wynika ze zmian zachodzących w organizmie. Wywołują ją przede wszystkim gwałtowne zmiany hormonalne. Kluczową rolę odgrywa progesteron, który rozluźnia mięśnie gładkie. Spowalnia to pracę przewodu pokarmowego i opóźnia przesuwanie treści pokarmowej.

Z czasem do czynników hormonalnych dołącza ucisk powiększonej macicy na żołądek. Szybko rosnący płód uciska też pozostałe narządy wewnętrzne. Zmiany te prowadzą do wzdęć, uczucia zalegania pokarmu po jedzeniu oraz zgagi. Zgaga należy do najczęstszych dolegliwości ciążowych.

Co pomaga na niestrawność w ciąży?

Na niestrawność w ciąży pomagają przede wszystkim mniejsze, częstsze i lekkostrawne posiłki oraz pozostawanie w pozycji pionowej po jedzeniu. Zgagę może ograniczyć szklanka wody wypita przed posiłkiem, bo pomaga rozcieńczyć kwas żołądkowy, a w nocy uniesione wezgłowie łóżka albo głowa i ramiona ułożone na kilku poduszkach. Przy nudnościach może pomóc napar z imbiru.

Przy dolegliwościach związanych z nadkwaśnością, takich jak zgaga, niestrawność, wzdęcia, nudności, odbijanie czy uczucie ciężkości, kobiety w ciąży mogą stosować leki zobojętniające w tabletkach do ssania. Zawierają one węglan wapnia i węglan magnezu (np. 680 mg i 80 mg w tabletce). Przed zastosowaniem jakiegokolwiek leku w ciąży trzeba każdorazowo skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, ściśle przestrzegać dawkowania z ulotki i nie przekraczać maksymalnej dawki. Soda oczyszczona nie jest wskazana w ciąży.

„W ciąży asortyment jest ograniczony, więc trzeba sobie radzić. Najpierw zmiana nawyków, potem leki zobojętniające lub preparaty z alginianami. Uwaga na jedną pułapkę, o której mało kto mówi: leki na zgagę mogą osłabiać wchłanianie żelaza z suplementów ciążowych.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Rozpoznanie: jak zdiagnozować niestrawność?

Rozpoznanie niestrawności zaczyna się od oceny objawów podczas wywiadu lekarskiego. Gdy dolegliwości nawracają, lekarz dobiera badania do wieku i obrazu choroby: młodszym osobom bez objawów alarmowych zleca zwykle nieinwazyjny test w kierunku Helicobacter pylori i badania krwi, a gastroskopię rezerwuje przede wszystkim dla objawów alarmowych i osób starszych. Wczesna diagnostyka daje największe szanse na złagodzenie dolegliwości i wdrożenie właściwego leczenia.

Badanie	Co może wyjaśnić	Kiedy lub o czym pamiętać
Gastroskopia	Badanie żołądka kamerą. Pozwala obejrzeć przełyk i żołądek oraz wykryć m.in. wrzody i zapalenie błony śluzowej; wycinki mogą pomóc potwierdzić lub wykluczyć zakażenie H. pylori.	Część zaleceń wskazuje ją przede wszystkim przy objawach alarmowych i u osób starszych (od 55. roku życia z utratą masy ciała wg NICE, od 60. roku życia wg ACG/CAG, w części zaleceń od 45 lat), bo w pozostałych przypadkach rzadko ujawnia inną patologię. Jeśli lekarz tak zaleci, inhibitory pompy protonowej i antagonistów receptora H2 (leki zmniejszające wydzielanie kwasu) odstawia się na co najmniej 2 tygodnie przed badaniem. Mogą one ukryć zmiany i zafałszować test na H. pylori. Nie odstawiaj ich bez uzgodnienia z lekarzem.
Test w kierunku H. pylori	Może wykryć zakażenie bakterią, która często wywołuje przewlekłe problemy żołądkowe. Wytyczne zalecają go u osób z niestrawnością.	Zwykle u młodszych osób bez objawów alarmowych, których lekarz nie kieruje na gastroskopię. Wykonuje się wtedy nieinwazyjny test oddechowy lub test na antygen w kale oraz badania krwi. Przed tym testem lekarz zwykle zaleca odstawienie inhibitorów pompy protonowej na co najmniej 2 tygodnie.
USG i badania laboratoryjne	USG jamy brzusznej oraz badania krwi, m.in. morfologia, OB (odczyn Biernackiego, wskaźnik stanu zapalnego) i badania czynności wątroby. Przy podejrzeniu stanu zapalnego także CRP (białko C-reaktywne).	Przy objawach alarmujących mogących wskazywać na dyspepsję organiczną bezwzględnie wykonuje się morfologię, USG, gastroskopię i badanie serologiczne w kierunku H. pylori.
Badania ukierunkowane na inne przyczyny	Zależnie od objawów mogą pomóc ocenić m.in. choroby jelit, nietolerancje pokarmowe, SIBO lub celiakię. Lekarz może też zlecić manometrię (pomiar ciśnienia w przełyku) albo pH-metrię śródprzełykową (pomiar kwasowości w przełyku), aby wykluczyć inne choroby o podobnych objawach.	Przy objawach dotyczących jelit lekarz może zalecić kolonoskopię. Celiakię diagnozuje się badaniami genetycznymi, serologicznymi i histopatologicznymi.

Wywiad przebiega sprawniej, gdy wiadomo, jak często powtarzają się objawy, po których posiłkach się nasilają i czy towarzyszą im bóle brzucha, zgaga lub nudności. Znaczenie mają też czas trwania dolegliwości i ich wpływ na codzienne życie.

Jeśli objawy dotyczą jelit, diagnostyka powinna uwzględnić zespół jelita drażliwego, którego przyczyną bywają stres i napięcia psychiczne. Podejrzenie zespołu SIBO weryfikuje się badaniem oddechowym. Po wypiciu roztworu, najczęściej z laktulozą lub glukozą, mierzy się ilość wodoru i metanu w wydychanym powietrzu. Wysokie wartości pomagają ustalić, czy przyczyną jest nadmiar bakterii w jelicie cienkim. Komercyjnych testów z krwi na przeciwciała IgG przeciw pokarmom nie zaleca się w diagnostyce, a dieta ułożona na ich podstawie grozi niepotrzebnymi ograniczeniami.

Gdy w rodzinie występowały nowotwory żołądka, lekarz może skierować do poradni genetycznej w celu oceny dziedzicznej predyspozycji. Markery nowotworowe we krwi nie służą do wykrywania raka żołądka. Podejrzenie nowotworu weryfikuje gastroskopia z pobraniem wycinków.

Jak odróżnić zwykłą niestrawność od dyspepsji czynnościowej?

Dyspepsję czynnościową rozpoznaje się wtedy, gdy badania nie wykazują zmian strukturalnych ani innych chorób górnego odcinka przewodu pokarmowego, a objawy spełniają kryteria Rzymskie IV, czyli międzynarodowe kryteria rozpoznawania zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego.

Rodzaj dyspepsji	Podstawa rozpoznania	Co to oznacza
Czynnościowa	Typowe objawy dyspeptyczne występują przez ostatnie 3 miesiące, a ich początek przypadł co najmniej 6 miesięcy przed rozpoznaniem (kryteria Rzymskie IV). W zespole dolegliwości poposiłkowych objawy występują co najmniej 3 dni w tygodniu, a w zespole bólu w nadbrzuszu co najmniej 1 dzień w tygodniu.	Badania nie wykazują zmian strukturalnych ani innych chorób górnego odcinka przewodu pokarmowego i nadbrzusza.
Organiczna	Rozpoznanie wiąże się z uchwytną przyczyną organiczną (zmiany strukturalne lub inna choroba).	Przy objawach alarmujących, które mogą wskazywać na dyspepsję organiczną, potrzebna jest rozszerzona diagnostyka: morfologia, USG, gastroskopia i badanie serologiczne w kierunku H. pylori.

Dyspepsja czynnościowa dotyczy około 60% osób z niestrawnością i, jak się ocenia, stanowi większość przypadków przewlekłej dyspepsji. Wywiad lekarski pomaga ustalić przyjmowane leki i schorzenia współistniejące, ale zazwyczaj nie rozstrzyga, czy dolegliwości mają podłoże czynnościowe, czy organiczne. U osób z dyspepsją czynnościową częstość występowania celiakii nie jest zwiększona.

Kryteria Rzymskie IV z 2016 roku dzielą dyspepsję czynnościową na dwa zespoły. Pierwszy to zespół dolegliwości poposiłkowych (PDS), a drugi zespół bólu w nadbrzuszu (EPS), w którym przeważa ból lub pieczenie w nadbrzuszu. Dolegliwości nie ustępują po wypróżnieniu, a ilość i jakość stolca się nie zmieniają. Zgaga może współistnieć z dyspepsją i jej nie wyklucza, jeśli utrzymuje się mimo stosowania właściwych dawek leków hamujących wydzielanie kwasu solnego. Objawy mogą nasilać dieta, stres lub brak snu, a w zespole dolegliwości poposiłkowych z definicji pojawiają się po jedzeniu.

U części pacjentów choroba wywołuje uporczywe objawy, bo zaburza prawidłowe procesy w żołądku: jego ruchy tracą rytm, nerwy stają się nadwrażliwe, a odczuwanie bólu wzrasta. Kryteria Rzymskie IV zaliczają ją do zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowej, a nie do chorób psychicznych, choć dawniej używano określeń dyspepsja nerwicowa, nerwowa lub psychogenna. Osoby z dyspepsją czynnościową częściej niż reszta populacji zmagają się z zaburzeniami na podłożu psychicznym.

Kiedy zgłosić się do lekarza przy niestrawności?

Do lekarza zgłoś się, gdy dolegliwości nawracają, trwają ponad dwa tygodnie lub towarzyszą im objawy alarmowe. Sporadyczna niestrawność w większości przypadków nie oznacza poważnej choroby i często ustępuje po prostych zmianach diety i stylu życia.

Sytuacja lub objawy	Co zrobić
Okazjonalna, łagodna niestrawność	Jeśli dolegliwości zdarzają się tylko od czasu do czasu, wizyta może nie być konieczna.
Nawracające objawy lub dolegliwości trwające ponad 2 tygodnie, także mimo samoleczenia lub gdy leki i suplementy nie przynoszą ulgi	Skonsultuj się z lekarzem.
Objawy alarmowe	Pilnie skonsultuj się z lekarzem, jeśli wystąpi którykolwiek objaw z listy pod tabelą. Niepokojący jest też rak żołądka lub przełyku w najbliższej rodzinie, który zwiększa czujność onkologiczną.
Ból w nadbrzuszu lub w klatce piersiowej z dusznością, zlewnymi potami albo promieniowaniem do ręki, żuchwy lub pleców	Natychmiast zadzwoń pod numer 112. Tak może objawiać się zawał serca, który bywa mylony z niestrawnością.
Nowe lub zmienione objawy niestrawności po 55. roku życia	Zgłoś się do lekarza. Wiek jest istotnym kryterium, ale progi w wytycznych są różne. Brytyjskie wytyczne NICE kierują na pilną gastroskopię osoby od 55. roku życia z niestrawnością i utratą masy ciała. Amerykańsko-kanadyjskie wytyczne ACG/CAG zalecają gastroskopię przy dyspepsji od 60. roku życia, a część zaleceń obniża ten próg do 45 lat. Ustal z lekarzem, jakie postępowanie jest właściwe.
Objawy alarmowe u dziecka	Pogłębionej diagnostyki wymagają między innymi zaburzenia połykania, krwawienie z przewodu pokarmowego, ból wybudzający ze snu, przewlekła biegunka, zmiany okołoodbytnicze (wokół odbytu), zahamowanie wzrostu lub opóźnione dojrzewanie.
Gorączka, biegunka lub zaburzenia równowagi albo wzroku	Gorączka i biegunka, a w skrajnych przypadkach także zaburzenia widzenia lub równowagi, nie są typowe dla zwykłej niestrawności. Mogą wskazywać na poważniejsze zatrucie pokarmowe.

Objawy ostrzegawcze wymagają pilnej porady lekarskiej i pilnej gastroskopii, więc przy którymkolwiek z nich zgłoś się do lekarza. Należą do nich:

• trudności lub ból podczas przełykania oraz niewyjaśniona utrata masy ciała,
• krwawe wymioty, wymioty przypominające fusy z kawy lub krew w stolcu,
• ciężkie lub uporczywe wymioty, silny i nieustępujący ból brzucha oraz ból wybudzający ze snu,
• żółtaczka, niedokrwistość z niedoboru żelaza oraz guz wyczuwalny w jamie brzusznej lub nadbrzuszu.

Przy objawach bez cech alarmowych zacznij od lekarza rodzinnego, bez potrzeby szukania pomocy gastrologa czy izby przyjęć.

Konsultacja jest ważna, bo niestrawność może towarzyszyć chorobie wrzodowej, refluksowi i nowotworom przewodu pokarmowego, także guzom trzustki lub jelita cienkiego. Przewlekłe, nawracające dolegliwości bez odpowiedniej kontroli i opieki mogą w rzadszych przypadkach prowadzić do poważniejszych zaburzeń układu pokarmowego.

Jak leczyć niestrawność i jakie leki stosować?

Leczenie niestrawności opiera się na zmianie nawyków i diety. Jeśli to nie pomaga, stosuje się farmakoterapię, czyli leczenie lekami, dostosowane do rodzaju zaburzenia.

Rodzaj dyspepsji	Główny kierunek leczenia	O czym pamiętać
Organiczna	Leczenie choroby podstawowej albo zmiana lub odstawienie leków wywołujących dolegliwości. Jeśli niestrawność wynika z innych schorzeń układu pokarmowego, konieczna jest też zmiana diety i wyeliminowanie szkodliwych nawyków.	O zmianie leków na receptę zawsze decyduje lekarz lub inny pracownik ochrony zdrowia odpowiedzialny za leczenie.
Czynnościowa	Łagodzenie uciążliwych objawów.	Przyczyny objawów nie są w pełni wyjaśnione, dlatego nie ma jednego schematu skutecznego dla każdego. Poprawa może być niewystarczająca, a dolegliwości mogą z czasem powracać.

U wielu osób objawy łagodnieją lub ustępują, gdy jedzą spokojnie i bez pośpiechu, rezygnują z alkoholu i palenia oraz ograniczają siedzący tryb życia. Pomaga też obserwowanie, kiedy i w jakich okolicznościach pojawiają się dolegliwości. Podczas regeneracji po rozstroju żołądka ważny jest odpoczynek i ograniczenie codziennego stresu, który nie sprzyja trawieniu ani samopoczuciu psychicznemu.

Jakie leki bez recepty i preparaty farmakologiczne stosować na niestrawność?

Dobór leku zależy od dominujących objawów: od potrzeby doraźnego złagodzenia bólu i pieczenia po terapię zaleconą przez lekarza. Leki i suplementy mogą łagodzić objawy, ale nie usuwają ich przyczyny.

Opcja	Kiedy może być rozważana	Ważne ograniczenie
Leki zmniejszające wydzielanie kwasu	Doraźnie przy bólu w górnej części brzucha; inhibitory pompy protonowej lub blokery H2 stosuje się przy bardziej nasilonych i przewlekłych objawach.	Inhibitorów pompy protonowej nie należy stosować przewlekle bez nadzoru lekarza. Przed gastroskopią lub testem na H. pylori lekarz zwykle zaleca ich odstawienie na co najmniej 2 tygodnie.
Leki zobojętniające kwas	Mogą uzupełniać leki zmniejszające wydzielanie kwasu albo być stosowane zamiast nich; neutralizują kwas szybko, ale krótko.	W dyspepsji wykazują skuteczność podobną do placebo (preparatu bez substancji czynnej).
Leki prokinetyczne	Mogą zmniejszać uczucie pełności i ból w nadbrzuszu; lekarz może je zalecić przy nawracających lub poważnych objawach.	W dyspepsji czynnościowej niektóre z nich sprawdzają się tylko w nielicznych przypadkach.
Leki rozkurczowe	Gdy dominuje ból; zmniejszają napięcie i skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego.	–
Leki chroniące błonę śluzową	Mogą zabezpieczać błonę śluzową żołądka przed kwasem i substancjami drażniącymi, wspomagać gojenie i zmniejszać ryzyko owrzodzeń.	–

Blokery receptorów H2, takie jak famotydyna, hamują działanie histaminy w żołądku (ranitydynę wycofano z obrotu w Unii Europejskiej w 2020 roku). Inhibitory pompy protonowej, takie jak omeprazol, lanzoprazol i pantoprazol, silnie hamują produkcję kwasu solnego, co umożliwia regenerację błony śluzowej. Stosuje się je także przy uporczywej zgadze oraz chorobie wrzodowej. Omeprazol i inne leki z tej grupy przyjmuje się na czczo, 30 minut przed posiłkiem.

Bez recepty dostępny jest omeprazol 20 mg, wskazany u dorosłych przy objawach refluksu, takich jak zgaga. Według polskiej ChPL (charakterystyki produktu leczniczego) przyjmuje się 1 kapsułkę raz na dobę rano przez 14 dni, a po całkowitym ustąpieniu objawów lek się odstawia. Ta sama ChPL każe skontaktować się z lekarzem m.in. przy objawach alarmowych i po 4 tygodniach ciągłego stosowania leków na niestrawność i zgagę. Dotyczy to także osób po 55. roku życia, u których objawy są nowe lub się zmieniły. Refluks lub choroba wrzodowa mogą wymagać dłuższej kuracji, prowadzonej pod nadzorem lekarza.

Leki zobojętniające występują w postaci tabletek do żucia, zawiesin lub płynów doustnych. Zawierają sole magnezu, glinu lub wapnia, na przykład wodorotlenek magnezu lub glinu. Wśród leków prokinetycznych stosuje się na przykład itopryd. Pobudza on skurcze mięśni gładkich żołądka, przyspiesza jego opróżnianie i ułatwia pasaż pokarmu.

Domperidon od 2014 roku stosuje się w Unii Europejskiej wyłącznie przy nudnościach i wymiotach. Dawka wynosi do 10 mg trzy razy na dobę, zwykle nie dłużej niż tydzień. Powodem jest ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca. Cyzapryd wycofano z powodu działań niepożądanych ze strony serca. Metoklopramid podaje się krótko, głównie przy nudnościach i wymiotach. W terapii stosuje się także środki pobudzające wydzielanie żółci. Leki rozkurczowe w kroplach lub tabletkach to na przykład drotaweryna lub hioscyna.

Niektórym osobom pomagają też preparaty roślinne, m.in. z miętą pieprzową (nie przy zgadze i refluksie), nasionami kminu, karczochem i imbirem. Najlepiej przebadanym preparatem ziołowym w dyspepsji czynnościowej jest wieloskładnikowy wyciąg z 9 roślin leczniczych oznaczany jako STW 5. Charakteryzuje się korzystną tolerancją, co ma znaczenie przy dłuższym stosowaniu. U części osób pomocne bywają także enzymy trawienne, takie jak proteazy, lipazy, laktazy i maltazy. Probiotyki, które wprowadzają do przewodu pokarmowego dobroczynne mikroorganizmy, mogą wspierać trawienie u części osób, ale nie są uniwersalnym środkiem na niestrawność.

Przy zakażeniu Helicobacter pylori stosuje się skojarzoną antybiotykoterapię (kilka antybiotyków naraz), która zmniejsza też ryzyko wrzodów i raka żołądka. Eradykacja, czyli wytępienie bakterii, działa lepiej niż placebo, ale objawy dyspepsji zmniejszają się po niej tylko u niewielkiego odsetka pacjentów.

W ostrej postaci niestrawności z uporczywymi symptomami lekarz może przepisać leki przeciwwymiotne, które należy przyjmować wyłącznie przez zalecony czas. Przy braku poprawy po dotychczasowej farmakoterapii rozważa się ponowne rozpoznanie, psychoterapię, modyfikacje diety lub leki przeciwdepresyjne. W dyspepsji czynnościowej pomocna bywa też konsultacja psychologiczna lub psychiatryczna.

Przy samoleczeniu niestrawności łatwo o błędy, które nasilają dolegliwości. Sody oczyszczonej nie należy nadużywać: częste lub duże dawki dostarczają dużo sodu i mogą zaburzyć równowagę kwasowo-zasadową organizmu, co jest szczególnie groźne przy nadciśnieniu, chorobach serca i nerek oraz w ciąży. Osoby ze schorzeniami żołądka, zwłaszcza z chorobą wrzodową, nie powinny zażywać ibuprofenu ani aspiryny. Kwasu acetylosalicylowego nie powinny ponadto przyjmować dzieci poniżej 16. roku życia (ryzyko zespołu Reye’a).

Gdy nie masz objawów alarmowych i chcesz sięgnąć po preparat bez recepty, w drogerii scortea.pl dostępne są suplementy diety z enzymami trawiennymi i z koprem włoskim oraz wyrób medyczny z alginianem na zgagę i zarzucanie treści żołądka. Nie zastępują one diagnostyki: jeśli dolegliwości nie ustępują po 2 tygodniach samoleczenia, idź do lekarza.

DPP Plus	Suplement diety z enzymami trawiennymi (m.in. amylaza, lipaza, laktaza, proteaza, bromelaina, papaina) i ekstraktem z kopru włoskiego. Dorośli: 1 kapsułka 2 razy dziennie w trakcie posiłku.
Koper włoski fix Herbapol	Suplement diety: 2 g owoców kopru włoskiego w saszetce do zaparzenia, 1 saszetka dziennie. Nie dla dzieci poniżej 4 lat.
Mucoref Alugastrin	Wyrób medyczny z alginianem magnezu, który w żołądku tworzy warstwę żelu ograniczającą cofanie się treści żołądka do przełyku. Dorośli i młodzież powyżej 12 lat: 1 saszetka po posiłku i 1 wieczorem przed snem.

To jest wyrób medyczny. Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. W ciąży i podczas karmienia piersią skonsultuj stosowanie z lekarzem.

Domowe sposoby i zioła na niestrawność

Przy łagodnych objawach niestrawności naturalne metody i zmiana codziennych nawyków mogą skutecznie złagodzić dolegliwości i poprawić samopoczucie. Ulgę przynoszą przede wszystkim napary ziołowe, regularne picie wody i lekka aktywność fizyczna, na przykład spacer po posiłku, który usprawnia pasaż jelitowy i zmniejsza ryzyko wzdęć. Zioła dobiera się do dominujących objawów, bo każde działa nieco inaczej, a część z nich bywa odradzana.

Zioło lub przyprawa	Możliwy efekt	Ważne
Rumianek	Przypisuje się mu działanie kojące, rozkurczowe i przeciwzapalne oraz ochronne dla błony śluzowej żołądka; herbatka tradycyjnie stosowana na ból brzucha może go łagodzić.	–
Mięta pieprzowa	Mentol rozkurcza mięśnie przewodu pokarmowego i pobudza wydzielanie soków trawiennych.	Nie stosuj przy zgadze ani refluksie, bo może nasilić objawy.
Koper włoski	Może zmniejszać gazy i wspierać trawienie; działa wiatropędnie i rozkurczowo.	–
Melisa	Może działać uspokajająco i rozkurczowo, zwłaszcza gdy dolegliwości wiążą się ze stresem.	–
Imbir	Napar pobudza wydzielanie soku żołądkowego i enzymów trawiennych, dzięki czemu przy łagodnych objawach może zmniejszać nudności i wspierać trawienie. Imbirowi przypisuje się też działanie przeciwzapalne, które może łagodzić podrażnienie przewodu pokarmowego.	–
Kminek	Żucie i połykanie nasion może zmniejszać wzdęcia i łagodzić pracę jelit. Olejkowi kminkowemu przypisuje się działanie pobudzające wydzielanie soków trawiennych, antybakteryjne i przeciwzapalne.	–

Zioła i przyprawy wspierające trawienie oraz łagodnie uspokajające przyjmuje się w postaci naparów lub suplementów. Oprócz rumianku, mięty, kopru, melisy, imbiru i kminku tradycyjnie sięga się też po mniszek lekarski, kolendrę, bazylię, cynamon, karczoch, siemię lniane i dziurawiec. Lekarz może zalecić preparaty roślinne jako uzupełnienie podstawowej terapii lub wtedy, gdy standardowe leki nie przynoszą oczekiwanej poprawy. Wytyczne medyczne nie są jednak jednolite: część dopuszcza fitoterapię (leczenie roślinami), a inne odradzają rutynowe stosowanie mięty pieprzowej, dziurawca i siemienia lnianego.

Nie wszystko, co się stosuje na niestrawność, działa tak, jak się opisuje, a część surowców wymaga ostrożności. Zmielony korzeń lukrecji może łagodzić skurcze mięśni, wzdęcia, gazy i ogólny dyskomfort trawienny. Nie zobojętnia jednak kwasu, a przyjmowany długo lub w dużych ilościach może podnosić ciśnienie krwi i obniżać poziom potasu. Inne surowce opisywane jako wsparcie trawienia, takie jak triphala czy grzyby shiitake i reishi, nie mają potwierdzonej skuteczności w niestrawności.

Doraźnie mogą pomóc proste zabiegi fizykalne i napoje przygotowane w domu. Ciepły okład, na przykład z termofora, rozluźnia spięte mięśnie brzucha, zmniejsza ból i ułatwia odprężenie. Szklanka wody z rozpuszczoną łyżeczką sody oczyszczonej szybko neutralizuje kwas żołądkowy, ale uwalnia przy tym dwutlenek węgla, który może nasilać odbijanie i wzdęcia. Dlatego soda może być najwyżej sposobem doraźnym, nie codziennym.

Przy utrzymującym się uczuciu ciężkości liczy się prawidłowe nawodnienie, a przy łagodnych podrażnieniach sok z aloesu może wspomóc regenerację i ukoić błonę śluzową żołądka. Ponieważ trawienie jest ściśle powiązane z układem nerwowym, w opanowaniu dolegliwości wywołanych stresem pomagają medytacja i joga.

Dieta przy niestrawności – co jeść, a czego unikać?

Przy niestrawności najlepiej sprawdza się 4-5 mniejszych, lekkostrawnych posiłków dziennie, jedzonych regularnie co 3-4 godziny i bez pośpiechu. Szkodzą zarówno objadanie się, jak i zbyt długie przerwy między posiłkami.

Rodzaj diety	Kiedy rozważyć	Co warto wiedzieć
Śródziemnomorska	Może być rozważana przy niestrawności.	Jest bezpieczna i polecana całej populacji; jej stosowanie może zmniejszyć nasilenie objawów.
Bezglutenowa	Na próbę przez 4-8 tygodni, ale dopiero po wykluczeniu celiakii badaniami; przy celiakii na stałe.	Nie potwierdzono jej skuteczności w leczeniu niestrawności. Kontynuuj próbę dłużej tylko wtedy, gdy objawy znacznie się zmniejszą.
Low FODMAP	Może sprawdzać się u osób z zespołem jelita drażliwego (IBS).	Polega na okresowym wyeliminowaniu określonych węglowodanów, a następnie ich ponownym wprowadzaniu. W dyspepsji brakuje dowodów wysokiej jakości na korzyści.

Szybkie jedzenie sprzyja połykaniu nadmiaru powietrza i może prowadzić do wzdęć, dlatego każdy kęs warto przeżuwać powoli. Lekkostrawny jadłospis oparty na mniejszych porcjach jest szczególnie wskazany dla kobiet w ciąży oraz w dniach po wyjątkowo obfitych posiłkach, bo pozwala dostarczyć wartościowych składników bez nadmiernego obciążania żołądka.

Regularne picie wody zapobiega zaparciom, wspomaga przemieszczanie treści pokarmowej i chroni przed jej zaleganiem oraz uczuciem ciężkości. Prawidłową motorykę jelit wspiera też odpowiednia ilość błonnika, którą zwiększa się ostrożnie, bo u osób wrażliwych jego nadmiar może nasilać wzdęcia i uczucie pełności.

Co jeść przy niestrawności?

Jadłospis przy niestrawności opiera się na delikatnych, łatwo przyswajalnych produktach: gotowanych warzywach, chudym mięsie i rybach, łagodnych zupach oraz ryżu i kaszach. Jogurty i kefiry z probiotykami mogą wspierać równowagę mikrobioty jelitowej, choć nie są uniwersalnym środkiem na niestrawność.

Wybór	Co można włączyć do jadłospisu	Ważne
Warzywa, mięso, ryby i produkty zbożowe	Zwłaszcza gotowane warzywa, chude mięso, ryby i produkty pełnoziarniste.	Produkty pełnoziarniste (węglowodany złożone) dostarczają błonnika. Nadmiar cukrów prostych może sprzyjać fermentacji i wzdęciom.
Zupy i dodatki	Kremy, zupy warzywne, czysty rosół; do posiłku kasza lub ryż. Lżejszą alternatywą dla ciężkich potraw mącznych mogą być lane kluski, knedliki i leniwe pierogi.	Unikaj zasmażek, zup na bazie kiszonek, ostrych past i wywarów instant.
Banany	Tradycyjnie stosuje się je przy niestrawności.	Zwykle są bardzo dobrze tolerowane przez podrażniony żołądek, ale nie działają jak lek zobojętniający kwas.
Jogurt naturalny i kefir	Mogą stanowić podstawę śniadania. Zawarte w nich probiotyki mogą wspierać równowagę mikrobioty jelitowej.	Tolerancja nabiału jest indywidualna: wielu osobom lekki nabiał służy, ale u części osób może powodować dyskomfort.
Produkty o małej zawartości błonnika	Przy stanach zapalnych lub wrzodach przewodu pokarmowego, a także przy wymiotach lub biegunce: zamiast ziaren wybieraj białe pieczywo, biały ryż i drobne kasze. Uzupełniaj jadłospis gotowanymi warzywami, delikatnymi owocami, chudym mięsem i łagodnym nabiałem.	Taka lekkostrawna dieta może być konieczna w tych sytuacjach.

Czego nie jeść i czego unikać przy niestrawności?

Przy niestrawności ogranicza się to, co obciąża żołądek, pobudza wydzielanie kwasu albo sprzyja cofaniu się treści do przełyku: dania tłuste i smażone, ostre przyprawy, napoje gazowane, marynaty octowe i używki. Tłuste posiłki spowalniają opróżnianie żołądka i nasilają uczucie zalegania pokarmu, dlatego szczególnie niewskazane są wieczorem.

Co ograniczyć lub zmienić	Praktyczna wskazówka	Ważne
Tłuste, smażone i ciężkostrawne potrawy	Unikaj ich, zwłaszcza wieczorem, oraz dań smażonych na głębokim tłuszczu.	Zamiast smażyć, gotuj potrawy w wodzie lub na parze, duś bez wcześniejszego obsmażania albo piecz, na przykład w folii aluminiowej.
Ostre przyprawy, słodycze, napoje gazowane, żywność wysoko przetworzona i marynaty octowe	Ogranicz ostre przyprawy, słodycze, fast foody, żywność z utwardzaczami i konserwantami oraz marynaty octowe; napojów gazowanych unikaj.	Ostre przyprawy silnie drażnią błonę śluzową żołądka, stymulują wydzielanie kwasu i mogą wywoływać zgagę oraz nasilać dolegliwości. Słodycze i napoje gazowane mogą zwiększać produkcję kwasu, a ocet może nasilać jej wydzielanie; dotyczy to także grzybów i warzyw w zalewie octowej.
Alkohol, papierosy i kofeina	Podczas dolegliwości unikaj papierosów, a alkohol i napoje z kofeiną ograniczaj.	Zalecenia dotyczące alkoholu i kawy są różne. Wytyczne zalecają znaczne ograniczenie alkoholu lub jego całkowite odstawienie. Część ekspertów radzi ograniczyć kawę, herbatę i colę, a inni zalecają całkowite wykluczenie kawy; jej duże dawki mogą nasilać objawy.
Błonnik	Sprawdź, ile błonnika zawiera Twój jadłospis, i zwiększaj jego ilość ostrożnie, dostosowując ją do indywidualnych potrzeb.	Błonnik wspiera pracę jelit, ale jego nadmiar z warzyw, nasion, ziaren i strączków może u osób wrażliwych nasilać wzdęcia i uczucie pełności, zwłaszcza przy zbyt małym nawodnieniu. Część zaleceń wskazuje na ograniczenie błonnika, a inne na dostosowanie porcji do własnej tolerancji.
Jedzenie przed snem i leżenie po posiłku	Nie kładź się po jedzeniu. Ostatni posiłek zjedz zwykle 2-3 godziny przed snem; przy nocnych objawach zachowaj 3-4 godziny przerwy.	Zalecenia dotyczące odstępu przed snem różnią się: część wytycznych wskazuje na około 3 godziny.
Produkty wywołujące alergię lub nietolerancję	Unikaj produktów, na które masz alergię lub nietolerancję, na przykład laktozy lub glutenu; czasem może być potrzebna czasowa dieta eliminacyjna.	Z dietami eliminacyjnymi postępuj ostrożnie: szkodzące składniki wyeliminuj najlepiej pod opieką lekarza lub dietetyka.
Bardzo restrykcyjne diety	Unikaj nieuzasadnionego, silnego ograniczania jadłospisu.	Osoby z dyspepsją nierzadko same wprowadzają drakońskie ograniczenia i zawężają jadłospis do suchych bułek i wody. Takie ograniczenia mogą prowadzić do groźnych niedoborów pokarmowych.

Znaczenie mają nie tylko produkty, ale i zachowanie po jedzeniu. Leżenie bezpośrednio po posiłku sprzyja cofaniu się kwasu do przełyku i utrudnia pasaż pokarmu, czyli jego przesuwanie się w przewodzie pokarmowym. Pozycja pionowa po jedzeniu jest szczególnie ważna dla kobiet w ciąży, którym ułatwia trawienie. Odstęp między kolacją a snem pozwala rozpocząć przesuwanie pokarmu. Zapobiega też uczuciu przelewania się oraz nocnemu dyskomfortowi.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

---

---

Źródła

1. Stanghellini, 2016 – kryteria Rzymskie IV zaburzeń żołądkowo-dwunastniczych, w tym dyspepsji czynnościowej – PubMed
2. Moayyedi, 2017 – wytyczne ACG/CAG postępowania w dyspepsji – PubMed
3. Black, 2022 – wytyczne British Society of Gastroenterology dotyczące dyspepsji czynnościowej – PubMed
4. Wytyczne NICE CG184: dyspepsja i choroba refluksowa u dorosłych – NICE
5. Charakterystyka produktu leczniczego: omeprazol 20 mg, kapsułki dojelitowe (lek bez recepty) – Rejestr Produktów Leczniczych
6. Ograniczenie stosowania domperidonu do nudności i wymiotów (2014) – EMA
7. Ford, 2022 – skuteczność eradykacji Helicobacter pylori w dyspepsji czynnościowej, metaanaliza – PubMed
8. Stapel, 2008 – stanowisko EAACI: testy IgG4 na pokarmy nie są narzędziem diagnostycznym – PubMed