Chondroityna na co pomaga: badania, dawki i skutki uboczne

---

Na co pomaga chondroityna i jakie ma właściwości?

Chondroityna to naturalny składnik chrząstki stawowej, a jej siarczan stosuje się przede wszystkim w chorobie zwyrodnieniowej stawów, głównie kolan i rąk. W badaniach klinicznych u części chorych łagodził ból i sztywność oraz poprawiał funkcję stawu, ale efekt pojawia się dopiero po kilku tygodniach, bywa niewielki, a wytyczne oceniają go rozbieżnie. W chrząstce chondroityna odpowiada za nawodnienie i sprężystość tkanki. W Polsce siarczan chondroityny jest dostępny jako lek (wskazanie: objawowe leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów) oraz jako składnik suplementów diety.

Mechanizm działania opisano głównie w badaniach laboratoryjnych i na modelach choroby. W uproszczeniu chondroityna ma w laboratorium ograniczać rozpad chrząstki i stan zapalny. W chrząstce chondroityna ułatwia poślizg i ogranicza tarcie podczas ruchu. W badaniach laboratoryjnych pobudzała produkcję proteoglikanów i kwasu hialuronowego, a może też zwiększać syntezę kolagenu typu II. Sprzyja naprawie mikrouszkodzeń. Przypisuje się jej stymulację osteocytów (komórek dojrzałej kości) i składników macierzy międzykomórkowej oraz hamowanie apoptozy, czyli zaprogramowanej śmierci chondrocytów (komórek chrząstki). Hamuje też enzymy niszczące chrząstkę, zwłaszcza kolagenazę, elastazę i hialuronidazę, a przez to zmniejsza rozpad kolagenu typu II. Ogranicza stres oksydacyjny i procesy zapalne. Obniża poziom cytokin (białek sterujących stanem zapalnym) TNF-alfa, IL-6 i IL-1-beta, hamuje wybuch oksydacyjny neutrofilów oraz aktywację fagocytów. W chorobie zwyrodnieniowej ogranicza aktywność prostaglandyny PGE2 i metaloproteazy 3, kontrolowanych przez czynnik NF-kB. Te mechanizmy opisano na komórkach i zwierzętach; nie dowodzą jeszcze, że u chorego zmniejszą ból.

Działanie chondroityny może wykraczać poza stawy. Przypisuje się jej też udział w naprawie więzadeł, ścięgien i powięzi oraz poprawę ukrwienia okolic kości i stawów, a także wspieranie osteoblastów, czyli komórek tworzących kość, i mineralizacji tkanki kostnej. Może też działać ochronnie na naczynia krwionośne i starzejącą się skórę. Prawidłowy ruch zależy od współpracy chrząstki z tkanką maziową, a przywoływane opinie wskazują, że chondroityna wpływa na wytwarzanie mazi. W małych badaniach opisywano też jej wpływ na lepkość mazi i stężenie kwasu hialuronowego w płynie stawowym, ale są to wyniki wstępne. Naturalny poziom chondroityny w organizmie może spadać z wiekiem i wskutek częstego, intensywnego przeciążania stawów. Może to prowadzić do dyskomfortu, sztywności i ograniczenia ruchomości.

Siarczan chondroityny znajduje zastosowanie w ortopedii, traumatologii narządu ruchu, reumatologii i medycynie sportowej. W XXI wieku siarczan chondroityny stał się popularnym składnikiem suplementów na stawy. Bywa polecany seniorom i osobom po 50. roku życia z dolegliwościami stawowymi. Korzystają z niego także biegacze i osoby podnoszące ciężary, których stawy są mocno obciążone. Stosuje się go również zewnętrznie: w kosmetykach do ciała, maściach i żelach na dolegliwości stawowo-kostne oraz w balsamach wspomagających gojenie owrzodzeń i ran.

„Kluczowa jest prewencja. Prawidłowa masa ciała, silne mięśnie wokół stawów i ruch są podstawą wszystkich wytycznych leczenia choroby zwyrodnieniowej. Chondroityna może być co najwyżej dodatkiem. Sięganie po nią dopiero po latach zaniedbań to jak malowanie domu, w którym walą się ściany.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Jak chondroityna wpływa na leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów?

Choroba zwyrodnieniowa dotyka około 595 milionów ludzi na świecie (szacunek na 2020 rok), głównie w obrębie kolan, bioder i rąk. Jest jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności. Ponieważ większość terapii ogranicza się do łagodzenia objawów, poszukuje się środków modyfikujących przebieg schorzenia. Chondroitynę stosuje się w tej chorobie od kilkudziesięciu lat.

W chorobie zwyrodnieniowej stawów siarczan chondroityny stosuje się jako leczenie wspomagające, któremu przypisuje się stabilizowanie metabolizmu chrząstki. Przeciwbólowe działanie samej chondroityny jest umiarkowane, a jej skuteczność różni się w zależności od stawu i stadium choroby.

Sytuacja	Możliwy efekt	Czas lub dawka	Ograniczenia
Łagodna lub umiarkowana choroba zwyrodnieniowa stawów	Można ją rozważyć jako element postępowania zachowawczego, razem z edukacją, zmianą stylu życia i fizjoterapią.	Dawka dobowa w badaniach i zaleceniach: 800-1200 mg substancji czynnej. Efekt pojawia się po kilku tygodniach (według charakterystyki leku po 6-8 tygodniach); po 3 miesiącach terapii może utrzymywać się jeszcze przez 2-3 miesiące.	Działanie nie jest natychmiastowe. OARSI i ACR nie zalecają chondroityny w chorobie zwyrodnieniowej kolana i biodra.
Ból i ograniczenie funkcji kolana	Może łagodzić ból i poprawiać funkcjonowanie; umiarkowane dowody wskazują na możliwą korzyść. W 6-miesięcznym badaniu CONCEPT (604 osoby) siarczan chondroityny o jakości farmaceutycznej łagodził ból porównywalnie do 200 mg celekoksybu (leku z grupy NLPZ, czyli niesteroidowych leków przeciwzapalnych) i skuteczniej niż placebo. Podobne wyniki raportowano także dla surowców innego pochodzenia.	W badaniu CONCEPT: 800 mg na dobę przez 6 miesięcy. W innych badaniach porównywano dawki 1000 i 1200 mg na dobę.	Przewaga nad placebo bywa niewielka, a wyniki badań nie zawsze wskazują na różnicę istotną klinicznie.
Zmiany strukturalne w stawie	W badaniu z rezonansem magnetycznym (Wildi i wsp., 2011) po 6 miesiącach obserwowano mniejszą utratę objętości chrząstki, a po 12 miesiącach także mniejsze zmiany w podchrzęstnej warstwie kostnej w porównaniu z placebo.	800 mg na dobę.	Małe badanie pilotażowe (69 osób), objawy w obu grupach podobne. W dwuletniej kontynuacji badania GAIT (Sawitzke i wsp., 2010; 662 osoby z chorobą zwyrodnieniową kolan) żadna terapia nie dała w porównaniu z placebo poprawy bólu ani funkcji istotnej klinicznie.
Ból i sztywność stawów dłoni	Może zmniejszać ból i poranne zesztywnienie oraz poprawiać funkcję i ruchomość stawów dłoni. W badaniu Gabaya i wsp. działała skuteczniej niż placebo.	800 mg raz na dobę przez 6 miesięcy.	Jedno badanie w jednym ośrodku (162 osoby).
Zaawansowana choroba lub ostry ból	Może być stosowana wspomagająco w chorobie zwyrodnieniowej. Przy nasilonych dolegliwościach potrzebne bywają leki przeciwbólowe i przeciwzapalne dobrane przez lekarza: NLPZ, a w zaostrzeniach w stawie kolanowym także dostawowe wstrzyknięcia glikokortykosteroidów.	Według charakterystyki leku początek działania następuje po 6-8 tygodniach, czyli z opóźnieniem, w przeciwieństwie do paracetamolu czy NLPZ.	W zaawansowanej chorobie sama suplementacja nie wystarcza. Chondroityna nie służy do leczenia ostrego bólu. Decyzję o zmianie dawek leków przeciwbólowych podejmuje tylko lekarz.

Odpowiedź na leczenie jest zróżnicowana i zależy od stanu zdrowia, jakości produktu i długości kuracji. W badaniu GAIT połączenie chondroityny z glukozaminą nie zmniejszało istotnie bólu w całej grupie, a korzyść widziano tylko w podgrupie z bólem umiarkowanym lub silnym. U części osób poprawa jest więc niewielka lub żadna.

Jeśli po 3 miesiącach regularnego przyjmowania ból wyraźnie się nie zmniejszy, odstaw preparat i omów z lekarzem inne metody, na przykład fizjoterapię.

Czym jest chondroityna?

Chondroityna to naturalny związek organiczny z grupy glikozaminoglikanów. Stanowi kluczowy składnik macierzy chrząstki stawowej oraz kości, a w organizmie odpowiada przede wszystkim za nawilżenie stawów, amortyzację wstrząsów i elastyczność tkanek. W preparatach występuje najczęściej w postaci siarczanu chondroityny.

Pod względem chemicznym siarczan chondroityny jest siarczanowanym glikozaminoglikanem (GAG) o dużej masie cząsteczkowej, czyli polisacharydem. Związki z grupy GAG to długie, liniowe łańcuchy złożone z aminocukru oraz kwasu uronowego lub galaktozy. Oprócz chondroityny należą do nich kwas hialuronowy oraz siarczany keratanu, heparanu i dermatanu. Glukozamina, często łączona z chondroityną w preparatach, to z kolei aminocukier, jeden z budulców glikozaminoglikanów. Sam siarczan chondroityny jest jednym z głównych GAG w chrząstce stawowej. Jego nierozgałęziony łańcuch składa się z cząsteczek kwasu D-glukuronowego i siarczanu N-acetylo-D-galaktozaminy, połączonych naprzemiennie wiązaniami β-1,3- i β-1,4-glikozydowymi. Cukry te łączą się ze szkieletem białkowym za pośrednictwem grup hydroksylowych seryny. Masa cząsteczkowa naturalnego siarczanu chondroityny wynosi od 50 do 100 kDa. Zależy od źródła surowca, długości łańcucha i liczby grup siarczanowych.

W chrząstce stawowej chondrocyty są zanurzone w macierzy z kolagenu typu II i proteoglikanów. Proteoglikany powstają, gdy łańcuchy GAG połączą się wiązaniami kowalencyjnymi z białkami. Tworzą strukturalny szkielet chrząstki i tkanek łącznych oraz stanowią kluczowy element tkanki maziowej. To one zapewniają chrząstce sprężystość i zdolność do pochłaniania sił nacisku podczas ruchu. Według badań glikobiologicznych ich rola nie kończy się jednak na mechanice: biorą też czynny udział w sterowaniu procesami fizjologicznymi i regulują metabolizm komórek. Siarczanowe GAG regulują też tworzenie i rozpad proteoglikanów.

Organizm ludzki potrafi samodzielnie wytwarzać chondroitynę i w normalnych warunkach jej ilość jest wystarczająca. Za syntezę glikozaminoglikanów odpowiadają enzymy aparatu Golgiego w komórkach. Produkcja siarczanu chondroityny może jednak ulec zaburzeniu w przypadku niedoborów magnezu, witaminy A lub witaminy C. Związek naturalnie odkłada się w tkance stawowej, a we krwi około 85% chondroityny oraz jej zdepolimeryzowanych pochodnych krąży w połączeniu z białkami osocza. Rozkład substancji zachodzi dwuetapowo. Początkowo uczestniczą w nim sulfatazy lizosomalne, po czym następuje depolimeryzacja, prowadzona głównie w nerkach i wątrobie przez hialuronidazę, β-glukuronidazę oraz β-N-acetyloheksozoaminidazę.

„Żaden suplement na stawy nie nadrobi złej diety. Chrząstka potrzebuje białka i witaminy C, bo bez niej nie powstanie prawidłowy kolagen. Kapsułka chondroityny nie zastąpi podstaw.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Podstawowym źródłem siarczanu chondroityny są tkanki chrzęstne zwierząt. W literaturze fachowej pojawiają się rozbieżności co do najpopularniejszego surowca. Część źródeł podaje, że związek pozyskuje się głównie z chrząstki wołowej, a także z surowca wieprzowego, drobiowego i rybiego. Inne źródła uznają za dominującą chrząstkę rekina. Siarczan chondroityny można dostarczyć bezpośrednio z pożywieniem, spożywając chrząstki wołowe lub chrząstkę rekina. Polimery o podobnym charakterze pozyskuje się też od bezkręgowców morskich, między innymi strzykw, jeżowców i osłonic. Na rynku jest też siarczan chondroityny pochodzenia niezwierzęcego, wytwarzany bez użycia surowców zwierzęcych.

Pierwsze wzmianki o chondroitynie pojawiły się przy okazji analiz składu chrząstki stawowej i tkanki łącznej prowadzonych już pod koniec XIX wieku. Badacze próbowali wtedy zrozumieć biologiczne źródła ich elastyczności oraz odporności na przeciążenia, a w XX wieku opisano budowę cząsteczki i jej rolę w chrząstce.

Co badania naukowe i wytyczne mówią o skuteczności chondroityny?

Wytyczne towarzystw naukowych (EULAR, ESCEO, OARSI, ACR) oceniają siarczan chondroityny rozbieżnie, od najwyższego poziomu dowodów po zdecydowane odradzanie. Przegląd Cochrane z 2015 roku wskazuje, że korzyści są niewielkie do umiarkowanych, dotyczą głównie badań krótszych niż 6 miesięcy, a ich znaczenie kliniczne bywa podważane.

Wytyczne	Stawy	Stanowisko
EULAR 2003	Kolanowe	Poziom dowodów 1A.
EULAR 2018	Stawy rąk	Może być stosowany do łagodzenia objawów.
ESCEO 2019	Kolanowe	Zalecany siarczan chondroityny o jakości farmaceutycznej jako leczenie podstawowe pierwszego kroku.
OARSI 2019	Kolanowe, biodrowe, choroba wielostawowa	Zdecydowanie odradzany (wszystkie postaci glukozaminy i chondroityny).
ACR 2019	Kolanowe i biodrowe; stawy rąk	Odradzany w kolanie i biodrze; warunkowo zalecany w stawach rąk.

Chondroityna, wraz z glukozaminą, należy do najszerzej analizowanych suplementów na stawy. Jednoznaczne wnioski z metaanaliz (zbiorczych analiz wielu badań) wciąż utrudniają jednak różnice między badanymi grupami, testowanymi dawkami i czasem suplementacji. Dane dotyczą przede wszystkim stawów kolanowych, a dla innych stawów baza dowodowa jest zbyt mała, by formułować pewne wnioski.

Wiarygodność obserwowanych efektów zależy również od doboru chorych i stopnia zaawansowania zmian. Do dużych badań kwalifikowano zwykle osoby z objawową chorobą zwyrodnieniową kolan rozpoznaną według kryteriów ACR i z bólem o określonym minimalnym nasileniu. Najbardziej zaawansowane zmiany (IV stopień według klasyfikacji Kellgrena-Lawrence’a) wykluczano, więc wyników nie można wprost przenosić na każdego chorego. Część badań patrzyła też na samą strukturę stawu: w dwuletnim badaniu Pelletiera i współpracowników (2016) siarczan chondroityny w dawce 1200 mg na dobę skuteczniej niż celekoksyb ograniczał utratę objętości chrząstki ocenianą rezonansem magnetycznym. Oba preparaty porównywalnie łagodziły objawy kliniczne.

Wpływ chondroityny tłumaczą obserwacje laboratoryjne i histologiczne. W badaniach in vitro (na hodowlach komórek) komórki tkanki chrzęstnej na hydrożelu z siarczanem chondroityny i kwasem hialuronowym intensywniej się namnażały i wydzielały więcej glikozaminoglikanów niż komórki na hydrożelu z samym kolagenem. Wykazywały też wyższą ekspresję genów i białek charakterystycznych dla chrząstki. W badaniach materiału histologicznego siarczan chondroityny obniżał wskaźniki zapalne błony maziowej. Ograniczał naciek komórek prozapalnych oraz patologiczny rozrost komórek podścieliska. Istotne znaczenie ma przy tym źródło surowca. W badaniach laboratoryjnych siła działania przeciwzapalnego zależała od pochodzenia preparatu. W badaniu in vitro Cantleya i współpracowników chondroityna wołowa skuteczniej niż rybia i wieprzowa hamowała aktywność osteoklastów, czyli komórek rozkładających kość.

Czy działanie chondroityny różni się od placebo?

Przewaga chondroityny nad placebo okazuje się w testach klinicznych niewielka i często nie przekłada się na zauważalną ulgę w codziennym funkcjonowaniu. Wieloośrodkowe próby odnotowują pewne zmniejszenie bólu i poprawę funkcji stawów, ale różnica względem grupy kontrolnej wynosi nierzadko tylko kilka punktów w skali VAS (wizualno-analogowej skali bólu). W części metaanaliz nie osiąga ona progu uznawanego za istotny klinicznie.

Badanie lub zakres	Czas i liczba uczestników	Wynik względem placebo
Reichenbach i wsp. (2007), metaanaliza	20 badań; 3846 osób	W 3 dużych, rzetelnie przeprowadzonych badaniach różnica wyniosła 0,6 mm na 10-centymetrowej skali VAS.
GAIT (Clegg i wsp., 2006)	6 miesięcy; 1583 uczestników	Chondroityna, stosowana samodzielnie lub z glukozaminą, nie zmniejszała istotnie bólu w całej badanej grupie.
Wandel i wsp. (2010), metaanaliza sieciowa	10 badań; 3803 osoby z chorobą zwyrodnieniową kolana lub biodra	Ani chondroityna, ani glukozamina, ani ich połączenie nie zmniejszały bólu w stopniu istotnym klinicznie: różnica wyniosła 0,3 cm na 10-centymetrowej skali VAS, poniżej progu istotności (0,9 cm).
Przegląd Cochrane (Singh i wsp., 2015)	43 badania; ponad 9 tysięcy uczestników	W badaniach krótszych niż 6 miesięcy ból zmniejszał się o około 8 punktów (na skali 0-100) bardziej niż po placebo; dowody niskiej jakości.

W tych metaanalizach badania finansowane przez przemysł dawały przy tym większe efekty niż badania niezależne.

Jakie są mity i kontrowersje naukowe wokół chondroityny?

Częstym mitem jest przekonanie, że każdy suplement z chondroityną działa tak samo jak preparat z badań klinicznych. Mylące bywa też przekonanie, że chondroityna odbudowuje chrząstkę lub działa od razu: u dorosłych odbudowa chrząstki zachodzi bardzo powoli i w ograniczonym stopniu, a efekt pojawia się po 6-8 tygodniach. Naukowe kontrowersje wokół chondroityny wynikają przede wszystkim z dużych różnic w jakości i czystości produktów handlowych. W efekcie deklaracje producentów suplementów diety nie zawsze pokrywają się ze standardami preparatów testowanych w laboratoriach.

Niezależne kontrole laboratoryjne potwierdzają nieprawidłowości w składzie. W badaniach jakości część preparatów siarczanu chondroityny zawierała zanieczyszczenia, a raporty konsumenckie ujawniały duże rozbieżności w zawartości glukozaminy i siarczanu chondroityny w wielu produktach. W preparatach łączonych ilość chondroityny bywała znacznie niższa od deklarowanej. Zdarzają się jednak suplementy o jakości zbliżonej do leków. Na biodostępność (ilość substancji, która trafia do krwi) i skuteczność wpływają proces produkcji, budowa cząsteczki, stopień oczyszczenia oraz pochodzenie biologiczne.

Obiecujące wyniki prób klinicznych uzyskano też na surowcach niedostępnych w powszechnej sprzedaży. We flagowym badaniu GAIT stosowano ściśle kontrolowane i wystandaryzowane formy siarczanu chondroityny. Według opisu założeń badania żaden powszechnie dostępny wówczas preparat nie spełniał jego wymogów jakościowych, a sami badacze zastrzegli, że identyczne preparaty mogą nie być powszechnie osiągalne. Wyników GAIT nie można więc wprost odnosić do suplementów dostępnych bez recepty.

Chondroityna w połączeniu z glukozaminą i innymi substancjami

Połączenie chondroityny z innymi substancjami ma działać na stawy na kilku poziomach jednocześnie, dlatego w preparatach najczęściej zestawia się ją z glukozaminą, kwasem hialuronowym lub kolagenem. Dowody na przewagę takich formuł nie są jednoznaczne: w jednej metaanalizie wypadały lepiej niż pojedyncze składniki, ale w dużym badaniu GAIT połączenie z glukozaminą nie dało istotnej przewagi nad placebo w całej grupie chorych.

Składnik lub połączenie	Co może wnosić	Ograniczenia i uwagi
Chondroityna + glukozamina	Jedna z metaanaliz wskazała, że formuły wieloskładnikowe skuteczniej niż pojedyncze składniki zmniejszały ból i sztywność oraz zwiększały satysfakcję pacjentów.	Część autorów kwestionuje sens łączenia z powodu słabego wchłaniania siarczanu chondroityny.
Chondroityna + kwas hialuronowy	Kwas hialuronowy uczestniczy w budowie chrząstki.	Brak danych klinicznych dla tego połączenia w przywołanych badaniach.
Chondroityna + kolagen + witamina C	Kolagen ma poprawiać elastyczność stawów. Witamina C (często ze skórki dzikiej róży) pomaga w prawidłowym tworzeniu kolagenu, a przez to w funkcjonowaniu chrząstek.	Brak danych klinicznych dla tego połączenia w przywołanych badaniach.
Chondroityna + imbir	Imbirowi przypisuje się właściwości przeciwbólowe i przeciwzapalne.	Brak danych klinicznych dla tego połączenia w przywołanych badaniach.
MSM jako dodatkowy składnik	Wyniki badań nad MSM w chorobie zwyrodnieniowej stawów są niejednoznaczne. W przeglądzie systematycznym z 2008 roku (6 badań nad MSM i DMSO, 681 osób ze zwyrodnieniem kolana) oba badania nad MSM (łącznie 168 osób) wykazały statystycznie istotne zmniejszenie bólu, a metaanaliza trzech badań z randomizacją nad MSM i DMSO (326 chorych) nie potwierdziła skuteczności klinicznej w łagodzeniu bólu.	Autorzy przeglądu zwrócili uwagę na niedociągnięcia metodologiczne analizowanych publikacji. Nie ustalono optymalnej dawki ani czasu stosowania; dostępne dane nie pozwalają rozstrzygnąć, czy MSM jest użyteczny w leczeniu tej choroby.

Chondroityna i siarczan glukozaminy należą do grupy SYSADOA, czyli powoli działających leków objawowych stosowanych w chorobie zwyrodnieniowej stawów. Do tej grupy zalicza się również diacereinę, kwas hialuronowy oraz nieulegające zmydleniu frakcje oleju z awokado i soi. Suplementy łączące te związki mają jedynie uzupełniać standardowe leczenie, a nie zastępować zaleconą terapię.

Kolagen i witamina C w preparatach z chondroityną

W preparatach łączonych kolagen ma poprawiać elastyczność struktur stawowych, a witamina C, często pozyskiwana ze skórki dzikiej róży, pomaga w prawidłowym tworzeniu kolagenu. Czy kolagen rzeczywiście wzmacnia działanie chondroityny, nie rozstrzygają jednak duże badania z grupą kontrolną; opisuje się jedynie wstępne dane dla samych peptydów kolagenowych.

Czy MSM uzupełnia działanie chondroityny w redukcji stanów zapalnych?

MSM dodaje się do chondroityny z myślą o tłumieniu stanów zapalnych, ale dowody na jego skuteczność w chorobie zwyrodnieniowej stawów są sprzeczne. Pojedyncze badania wykazywały zmniejszenie bólu, metaanaliza tego nie potwierdziła, a autorzy przeglądów wskazują na słabości metodologiczne publikacji. Obecny stan badań nie pozwala więc ocenić, czy MSM przynosi istotną ulgę w codziennym funkcjonowaniu.

Chondroityna a glukozamina – czym się różnią i co wybrać?

Glukozamina i chondroityna pełnią w chrząstce różne role, dlatego w praktyce często łączy się je w jednym preparacie. Cząsteczka siarczanu chondroityny jest znacznie większa i cięższa od glukozaminy, przez co substancje te różnią się przyswajalnością.

O wyborze decydują cel leczenia i dawka. Jeśli zależy Ci na pewności składu, wybierz lek: przy chorobie zwyrodnieniowej kolana ESCEO zaleca siarczan chondroityny jakości farmaceutycznej. Wybierając suplement, sprawdź ilość chondroityny w dziennej porcji i porównaj ją z dawką 800-1200 mg stosowaną w badaniach. Samo połączenie z glukozaminą nie jest warunkiem skuteczności, bo dowody na jego przewagę są niejednoznaczne. Przy uczuleniu na skorupiaki sprawdź źródło glukozaminy albo wybierz samą chondroitynę. Wybór między samą chondroityną a połączeniem omów z lekarzem.

Substancja	Główna rola	Wpływ na składniki chrząstki
Chondroityna	Odpowiada za nawodnienie, sprężystość i amortyzację chrząstki.	Stymuluje produkcję proteoglikanów i kwasu hialuronowego.
Glukozamina	Uczestniczy w procesach odbudowy glikoprotein i wspomaga syntezę kolagenu, głównego budulca chrząstek, ścięgien oraz więzadeł.	Uczestniczy w syntezie glikozaminoglikanów i stymuluje produkcję proteoglikanów potrzebnych do budowy chrząstki.

W drogerii scortea.pl dostępne są suplementy diety z siarczanem chondroityny, zarówno same, jak i w połączeniu z glukozaminą. Suplement nie jest lekiem i nie służy do leczenia choroby zwyrodnieniowej, a jakość surowca nie jest w nim kontrolowana tak jak w produkcie leczniczym, dlatego porównuj ilość chondroityny w dziennej porcji z dawkami podanymi wyżej.

StructuActiv	Sama chondroityna: w dziennej porcji (2 kapsułki) 1000 mg siarczanu chondroityny sodu, w tym 750 mg chondroityny. 1 kapsułka 2 razy dziennie.
Synoguard Zdrowe Stawy	Chondroityna z glukozaminą w płynie: w porcji 30 ml 1200 mg chondroityny i 1420 mg chlorowodorku glukozaminy, do tego MSM, peptydy kolagenowe i kwas hialuronowy.
Structucal	Siarczan chondroityny w kapsułkach dla dorosłych, 1 kapsułka 2 razy dziennie w trakcie posiłku.

Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. W ciąży i podczas karmienia piersią nie stosuj chondroityny, a przy lekach przeciwzakrzepowych omów ją wcześniej z lekarzem.

Jak chondroityna i glukozamina wpływają na odbudowę macierzy chrząstki i ból?

Glukozamina i chondroityna stosowane razem mogą dostarczać substratów do odbudowy macierzy chrzęstnej, a w badaniach laboratoryjnych stymulują produkcję proteoglikanów i innych glikozaminoglikanów. U dorosłych odbudowa chrząstki zachodzi jednak bardzo powoli i w ograniczonym stopniu, a wyniki prób klinicznych nad bólem i postępem choroby nie są jednoznaczne.

Dane	Wynik	Ograniczenia lub praktyczna interpretacja
Badanie GAIT z 2006 r.	Tylko w podgrupie osób z umiarkowanym lub silnym bólem i umiarkowaną lub ciężką chorobą zwyrodnieniową stawów istotnie łagodziło ból (odpowiedź na leczenie u 79% chorych wobec 54% przy placebo) i poprawiało wyniki w skali WOMAC (kwestionariuszu bólu, sztywności i funkcji stawu). Celekoksyb w tej podgrupie nie przyniósł statystycznie istotnej ulgi.	Podgrupa obejmowała 72 osoby przyjmujące połączenie i 70 otrzymujących placebo. Autorzy uznali liczebności za relatywnie małe, a wynik za wstępny, i zaznaczyli ryzyko zaniżenia wyników.
Badanie MOVES z 2015 r.	Preparat z chondroityną i glukozaminą był równie skuteczny jak celekoksyb w łagodzeniu bólu kolan i nie powodował typowych dla leków dolegliwości ze strony układu pokarmowego.	606 osób z silnym bólem kolan, 6 miesięcy; porównanie z celekoksybem, bez grupy placebo.
Wpływ na postęp choroby	Część źródeł podaje, że połączenie zmniejsza utratę objętości chrząstki i hamuje rozwój choroby zwyrodnieniowej stawów.	Inne opracowanie wskazuje, że nie ma badań dowodzących spowalniania progresji choroby.

Na ocenę skuteczności warto przeznaczyć ograniczony czas. Jeśli po 3 miesiącach regularnego przyjmowania glukozaminy i siarczanu chondroityny ból wyraźnie się nie zmniejszy, preparaty odstawia się niezależnie od składu.

Jak stosować glukozaminę i kto powinien zachować ostrożność?

Glukozaminę w badaniach podawano w dawce 1500 mg na dobę, a schemat zależał od postaci. W badaniu GAIT (Clegg i wsp., 2006) chlorowodorek glukozaminy przyjmowano po 500 mg trzy razy dziennie, a w badaniu GUIDE (Herrero-Beaumont i wsp., 2007) siarczan glukozaminy w jednej dawce 1500 mg raz na dobę.

Glukozaminę często pozyskuje się z pancerzy skorupiaków, dlatego osoby uczulone na skorupiaki powinny sprawdzić źródło surowca lub zrezygnować z preparatu. Przy cukrzycy jej stosowanie warto omówić z lekarzem i kontrolować glikemię po włączeniu, ponieważ doniesienia o wpływie glukozaminy na gospodarkę cukrową są niejednoznaczne.

Poza leczeniem ludzi: preparaty z chondroityną i glukozaminą stosuje się także u psów, wyłącznie pomocniczo. Nie zastępują leczenia weterynaryjnego, a dawkę ustala lekarz weterynarii lub podaje producent, bo nadmiar glukozaminy może wywołać zaburzenia trawienia.

Dawkowanie i bezpieczeństwo stosowania chondroityny

Siarczan chondroityny przyjmuje się najczęściej w dawce 800-1200 mg na dobę, w cyklach: 3 miesiące stosowania i 2 miesiące przerwy. Preparat można przyjmować przed posiłkiem, w trakcie lub po nim, popijając odpowiednią ilością płynu. Ból i sztywność stawów warto jednak najpierw skonsultować z lekarzem, aby ustalić ich przyczynę. Pilnej oceny wymagają nagły silny ból po urazie, obrzęk, zaczerwienienie i ucieplenie stawu lub gorączka.

Schemat lub kontekst	Dawka siarczanu chondroityny	Uwagi
Lek (charakterystyka produktu leczniczego)	800 mg raz na dobę; w cięższych przypadkach 1200 mg przez pierwsze 4-6 tygodni, potem 800 mg	Cykle 3-miesięczne z 2-miesięcznymi przerwami; 1200 mg można przyjąć jednorazowo lub w trzech dawkach.
Podawane dawki dobowe	900-1500 mg; dla osób wybierających suplement: 800-1200 mg	1200 mg jest powszechnie zalecane, choć dowody na właściwe dawkowanie są ograniczone.
Schemat zastosowany w badaniu GAIT	400 mg trzy razy dziennie	Dotyczył osób przyjmujących sam siarczan chondroityny.
Schemat łączony z glukozaminą	Przez miesiąc: 1200 mg; następnie: 800 mg	Do siarczanu chondroityny dodawano odpowiednio do 2250 mg i 1500 mg glukozaminy; schemat sugerują niektórzy producenci.

Etap	Czas	Co warto wiedzieć
Stosowanie	3 miesiące	Po tym czasie należy odstawić chondroitynę na 2 miesiące (schemat z charakterystyki leku, cykle można powtarzać).
Pojawienie się efektów	Zwykle po 6-8 tygodniach regularnego stosowania	Według charakterystyki leku; w badaniach efekty oceniano po kilku miesiącach.
Możliwe utrzymywanie się efektu	2-3 miesiące po zakończeniu kuracji	Według charakterystyki leku.

Dawkę dobową można przyjąć jednorazowo albo podzielić na trzy porcje z posiłkami: w badaniu Zegelsa i współpracowników 1200 mg raz na dobę dawało taką samą poprawę jak 400 mg trzy razy na dobę, więc dzielenie dawki nie przyspiesza efektu.

Na tempo działania wpływa też to, jak słabo chondroityna się wchłania. Podana doustnie osiąga maksymalne stężenie w osoczu średnio po czterech godzinach, a jej biodostępność wynosi około 10-20% dawki (według charakterystyki leku 15-24%). Zależy ona między innymi od źródła i budowy molekularnej substancji. Około 90% wchłoniętej dawki stanowią zdepolimeryzowane pochodne chondroityny, a większość doustnie przyjętej substancji prawdopodobnie ulega degradacji w jelicie ślepym i okrężnicy.

Chondroityna jest dostępna jako lek lub suplement diety, a ten wybór ma znaczenie dla pewności składu. Według jednego z zaleceń lepszym wyborem jest wtedy lek: zapewnia określoną ilość substancji w tabletce i wysoki stopień oczyszczenia siarczanu chondroityny. Do siarczanu chondroityny o jakości farmaceutycznej odnoszą się też zalecenia ESCEO, a suplement diety nie służy do leczenia choroby zwyrodnieniowej. Wśród suplementów warto wybierać siarczany obecne na rynku od dłuższego czasu, o udokumentowanej jakości i biodostępności, ze sprawdzoną dawką i źródłem pochodzenia. Do głównych błędów podczas suplementacji należą wybór taniego produktu ze zbyt niską dawką, nieregularne przyjmowanie oraz stosowanie niestandaryzowanych połączeń.

Jakie są przeciwwskazania i środki ostrożności przy stosowaniu chondroityny?

Głównym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na chondroitynę. Preparatu nie stosuje się też w leczeniu ostrego bólu, bo zaczyna działać dopiero po 6-8 tygodniach. Ostrożności wymagają ponadto sytuacje związane ze źródłem surowca oraz choroby przewlekłe.

Sytuacja	Znaczenie dla stosowania
Alergia na ryby lub skorupiaki	Zachowaj szczególną ostrożność lub zrezygnuj ze stosowania: chondroityna może wywołać reakcję alergiczną. Sprawdź źródło preparatu.
Weganizm	Sprawdź źródło chondroityny; wybieraj siarczan chondroityny pochodzenia niezwierzęcego z odpowiednim certyfikatem.
Zaburzenia czynności wątroby lub nerek; choroby serca	Zachowaj szczególną ostrożność. Obrzęki i zatrzymywanie płynów mogą wystąpić bardzo rzadko (rzadziej niż u 1 na 10 000 osób) i pogorszyć stan pacjenta.
Obawa przed pochodzeniem wołowym	Nie są znane przypadki bezpośredniego powiązania BSE (choroby szalonych krów) z suplementami chondroityny, ale przetwarzanie nie gwarantuje zniszczenia ewentualnych prionów. Ryzyko jest prawdopodobnie bardzo niskie, ponieważ chrząstka z tchawicy zawiera niewiele tkanki nerwowej. Można wybrać siarczan chondroityny niepochodzący od bydła.

Czy chondroityna wywołuje skutki uboczne i czy może szkodzić?

Chondroityna może powodować łagodne dolegliwości żołądkowe, nudności, biegunkę i reakcje alergiczne, te ostatnie szczególnie u osób uczulonych na skorupiaki.

Objawy lub sytuacja	Co zrobić
Łagodne dolegliwości żołądkowe, biegunka lub nudności	Problemy z nadbrzuszem, luźne stolce i nudności obserwowano przy dawkach powyżej 1200 mg na dobę. Prawdopodobieństwo dolegliwości rośnie wraz z dawką.
Wysypka, duszności lub nasilone zaburzenia żołądkowe	Przerwij suplementację i skonsultuj się z lekarzem.

Chondroityna jest zwykle dobrze tolerowana: w badaniach jej działania niepożądane występowały rzadziej niż przy NLPZ, a w badaniach nad glukozaminą i chondroityną, przyjmowanymi osobno albo łącznie, uznawano je za niewielkie. Dotyczyło to jednak preparatów farmaceutycznych o ściśle kontrolowanej jakości. Charakterystyka leku opisuje pojedynczy przypadek przyjęcia bardzo dużej dawki (80 dawek po 800 mg) bez następstw, ale brakuje badań długoterminowych oceniających bezpieczeństwo kontynuowanej suplementacji.

Z jakimi lekami i substancjami czynnymi chondroityna wchodzi w interakcje?

Siarczan chondroityny wiąże się z bardzo niskim ryzykiem interakcji z lekami. Przy zalecanych dawkach jego działanie przeciwzakrzepowe jest mało prawdopodobne. Ostrożność należy jednak zachować przy jednoczesnym przyjmowaniu leków przeciwpłytkowych: kwasu acetylosalicylowego, dipirydamolu, klopidogrelu lub tiklopidyny. Zalecenie to wynika z badań na zwierzętach, w których duże dawki siarczanu chondroityny (u szczurów odpowiadające około 4000 mg na dobę u człowieka) mogły działać przeciwagregacyjnie, czyli hamować zlepianie się płytek krwi.

Osoby przyjmujące warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe z grupy kumaryn powinny skonsultować chondroitynę z lekarzem. Zaleca się wtedy kontrolę INR (wskaźnika krzepnięcia krwi) po rozpoczęciu i po odstawieniu preparatu. Opisano też pojedyncze przypadki nasilenia działania warfaryny u osób przyjmujących preparaty glukozaminy z chondroityną (Rozenfeld i wsp., 2004).

„Często słyszę w aptece: »Przecież to tylko na stawy, co to może zaszkodzić?«. Właśnie takie myślenie jest groźne. Pacjent na warfarynie zwykle nie wspomni lekarzowi o suplemencie, bo nie uważa go za lek. A INR nie wie, że to »tylko na stawy«.”

Marcin Kożuchowski, farmaceuta

Czy można stosować chondroitynę w ciąży oraz w trakcie karmienia piersią?

Chondroityny nie zaleca się w ciąży ani podczas karmienia piersią bez konsultacji z lekarzem, ponieważ brakuje danych o jej bezpieczeństwie u ludzi. O ewentualnym zastosowaniu decyduje lekarz po ocenie korzyści dla matki i ryzyka dla płodu; dotyczy to także suplementów diety.

Sytuacja	Zalecenie	Uzasadnienie lub warunek
Ciąża	Nie stosuj bez wcześniejszej konsultacji ze specjalistą.	Charakterystyka leku zaleca niestosowanie, ponieważ brakuje danych o bezpieczeństwie u ludzi; badania na zwierzętach nie potwierdziły szkodliwego wpływu. Lekarz ocenia korzyści dla matki i ryzyko działań niepożądanych u płodu.
Karmienie piersią	Stosowanie nie jest zalecane; przed zastosowaniem skonsultuj się ze specjalistą.	Ryzyko przenikania do mleka jest mniejsze z powodu niewielkiego wchłaniania doustnego i dużej masy cząsteczkowej, ale nie można go wykluczyć.

Czy chondroityna wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów?

Nie udokumentowano wpływu chondroityny na zdolność kierowania pojazdami ani obsługi urządzeń mechanicznych. Zgodnie z tym charakterystyka produktu leczniczego zawierającego 400 mg siarczanu chondroityny sodu w kapsułce podaje, że lek nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

---

---

Źródła

1. Charakterystyka produktu leczniczego z siarczanem chondroityny 400 mg (kapsułki twarde) – Rejestr Produktów Leczniczych
2. Bruyère, 2019 – algorytm ESCEO leczenia choroby zwyrodnieniowej kolana – PubMed
3. Bannuru, 2019 – wytyczne OARSI niechirurgicznego leczenia choroby zwyrodnieniowej kolana, biodra i wielostawowej – PubMed
4. Kolasinski, 2020 – wytyczne ACR/Arthritis Foundation leczenia choroby zwyrodnieniowej rąk, biodra i kolana – PubMed
5. Reginster, 2017 – badanie CONCEPT: siarczan chondroityny wobec celekoksybu i placebo w chorobie zwyrodnieniowej kolana – PubMed
6. Singh, 2015 – chondroityna w chorobie zwyrodnieniowej stawów, przegląd systematyczny – PubMed
7. Reichenbach, 2007 – metaanaliza: chondroityna w chorobie zwyrodnieniowej kolana i biodra – PubMed
8. Clegg, 2006 – badanie GAIT: glukozamina, siarczan chondroityny i ich połączenie w bólu kolana – NEJM