Twój koszyk jest pusty
Co na zaparcia: dieta, domowe sposoby i leki bez recepty
Zaparcia dotyczą prawie każdego od czasu do czasu, a najczęstszym błędem jest sięganie po lek przeczyszczający, zanim spróbuje się zmiany diety, nawodnienia i ruchu. Sprawdź domowe sposoby na zaparcia, bezpieczne dawkowanie leków bez recepty (makrogole, laktuloza, bisakodyl) oraz sygnały, przy których zamiast domowych metod potrzebna jest wizyta u lekarza.
Marcin Kożuchowski
Marcin Kożuchowski
Objawy zaparć i sygnały alarmowe
O zaparciu może świadczyć zbyt mała częstotliwość wypróżnień: rzadziej niż 3 razy w tygodniu. Przerwa między nimi może trwać nawet kilka dni. Inne objawy to twardy stolec, trudności lub ból podczas wypróżniania, uczucie niepełnego opróżnienia jelita, wzdęcia i dyskomfort w jamie brzusznej. Zaparcia częściej dotykają kobiet niż mężczyzn.
Poza typowymi zaburzeniami czynnościowymi nawracające zaparcia mogą niekiedy wiązać się ze schorzeniami neurologicznymi, takimi jak stwardnienie rozsiane, choroby naczyniowe mózgu czy guzy rdzenia kręgowego. Samo zaparcie nie oznacza jednak od razu poważnej choroby.
W ramach domowych sposobów na ułatwienie wypróżnienia możesz wypróbować poranne napoje wypijane na czczo:
- szklankę ciepłej wody,
- szklankę wody z sokiem z cytryny,
- 1-2 szklanki przegotowanej, ciepłej wody, opcjonalnie z sokiem z połowy cytryny i szczyptą chili.
Pilnie zgłoś się do lekarza, jeśli zaparciom towarzyszą objawy alarmowe utraty krwi: krwawienie z jelit, smoliste (czarne) stolce, stwierdzona niedokrwistość lub dodatni wynik testu na krew utajoną w kale. Pilnej konsultacji wymaga też silny ból brzucha, gorączka, znaczne osłabienie oraz utrata ponad 10% masy ciała w ciągu 3-6 miesięcy. Udaj się do specjalisty także wtedy, gdy zaparcia pojawiły się nagle i zmienił się dotychczasowy rytm wypróżnień, towarzyszą im objawy sugerujące chorobę neurologiczną lub endokrynologiczną albo problemy z wypróżnianiem są przewlekłe, uciążliwe i stale nawracają.
Dieta i nawodnienie: błonnik, woda, ruch
Przy zaparciach zwiększ ilość błonnika do co najmniej 25 g dziennie, pij co najmniej 2,5 litra płynów i ruszaj się minimum 30 minut dziennie. Błonnik wprowadzaj stopniowo, bo zbyt szybkie zwiększenie może wywołać wzdęcia.
Zasady zwiększania ilości błonnika
Przy zaparciach zwiększ ilość błonnika w diecie i jedz regularnie. Znajdziesz go w produktach pełnoziarnistych i bogatoresztkowych, takich jak ciemne pieczywo pełnoziarniste, kasza gryczana i jaglana, brązowy ryż, płatki owsiane i jęczmienne oraz otręby pszenne. Sięgaj też po nasiona chia, rośliny strączkowe, świeże owoce (jabłka, pomarańcze, banany) i suszone (śliwki, morele, rodzynki). Ogranicz tłuste potrawy i słodycze, a żywność przetworzoną ogranicz lub całkowicie wyklucz z jadłospisu.
Przy zaparciach zwiększ ilość błonnika do co najmniej 25 g dziennie (zalecenie WHO), rozkładając tę ilość na kilka porcji; mężczyźni mogą celować nawet w 38 g dziennie (wg Amerykańskiego Stowarzyszenia Dietetycznego, ADA). Głównym źródłem błonnika powinny być warzywa i owoce w ilości minimum 400 g dziennie.
Pracę przewodu pokarmowego wspierają fermentowane produkty mleczne: jogurt, kefir, zsiadłe mleko i maślanka. Zawierają bifidobakterie, pałeczki kwasu mlekowego oraz kwas mlekowy, który sprzyja korzystnej florze bakteryjnej i hamuje procesy gnilne w jelitach. Pomocne mogą być też kiszonki, m.in. ogórki kiszone, kapusta kiszona, kimchi, miso i tempeh. Dostarczają probiotyków i błonnika wspierającego trawienie.
Kluczowa rola nawodnienia
Gdy zwiększasz ilość błonnika, pij więcej płynów i rób to regularnie w ciągu dnia. Zadbaj o co najmniej 2,5 litra płynów dziennie, głównie w postaci wody. Jeśli stosujesz środki pęczniejące, takie jak otręby pszenne, otręby owsiane lub siemię lniane, popijaj je dużą ilością płynów: 2-3 litrami na dobę – inaczej włókna nie spęczniałyby prawidłowo.
Do picia możesz wybierać:
- wodę mineralną,
- soki owocowe lub warzywne, najlepiej z cząstkami (szczególnie sok z kiszonej kapusty oraz sok ze śliwek),
- herbaty owocowe lub ziołowe.
Wpływ aktywności fizycznej na jelita
Połącz zmiany w diecie i nawodnieniu z regularną, umiarkowaną aktywnością fizyczną dostosowaną do Twoich możliwości. Perystaltykę pobudzają codzienne spacery, jazda na rowerze, bieganie, pływanie i ćwiczenia cardio. Przy zaparciach staraj się być aktywny minimum 30 minut dziennie. Jeśli sama zmiana diety, nawodnienia i ruchu nie wystarcza, w szczególnych przypadkach możesz doraźnie sięgnąć po łagodne środki dostępne bez recepty.
Zwiększaj ilość błonnika stopniowo i ostrożnie, zwłaszcza jeśli wcześniej Twoje posiłki zawierały go niewiele. Zbyt szybkie wprowadzenie dużych ilości błonnika może wywołać dokuczliwe wzdęcia.
Naturalne sposoby: siemię, śliwki, babka jajowata
Przy sporadycznych zaparciach możesz zjeść na czczo kilka suszonych śliwek. Zawierają dużo błonnika, który pomaga przesuwać zalegającą treść pokarmową. Pektyny obecne w śliwkach wspierają perystaltykę jelit. Podobne właściwości mają inne owoce bogate w pektyny, na przykład jabłka. W sezonie możesz sięgać po świeże śliwki, które działają tak samo jak suszone.
Przy zaparciach możesz też stosować siemię lniane, nasiona babki jajowatej i babki płesznik. To środki pęczniejące. Po zalaniu wodą nasiona wytwarzają śluz roślinny, który należy do rozpuszczalnej frakcji błonnika. Powstały żel wiąże wodę i zwiększa objętość mas kałowych. Ułatwia też poślizg w jelitach i pobudza ich pasaż, co przyspiesza wypróżnienie. Śluzy działają delikatniej niż leki syntetyczne. Nie powodują bolesnych skurczów jelit, dlatego sprawdzają się także w profilaktyce.
Gdy masz trudności z wypróżnieniem, możesz przygotować siemię lniane w formie naparu lub kleiku. Aby zrobić napar, zalej 2 łyżki nasion szklanką wrzątku, ostudź i wypij. Możesz też wypić wcześniej przygotowany kleik albo sam śluz powstały po namoczeniu nasion lnu lub babki jajowatej.
Leki OTC: makrogole, laktuloza, bisakodyl
Gdy zmiany w diecie i nawodnieniu nie wystarczają, możesz sięgnąć po leki bez recepty (OTC). Dostępne są preparaty osmotyczne, zmiękczające, drażniące i pęczniejące, takie jak siemię lniane.
| Lek | Mechanizm działania | Czas działania lub uwagi |
|---|---|---|
| Makrogole | Osmotyczne: zatrzymują wodę w jelicie, zmiękczają stolec | Działanie po 24-48 godzinach; długotrwałe stosowanie (miesiące) tylko pod kontrolą lekarza, u dzieci maksymalnie 3 miesiące |
| Laktuloza | Syrop o działaniu osmotycznym; fermentuje w jelicie grubym | Działanie po 24-48 godzinach; wskazana również dla dzieci i niemowląt; w ciąży i podczas karmienia piersią stosować ostrożnie |
| Bisakodyl | Drażniący; działa na jelito grube | Doustnie po 6-12 godzinach, w czopkach po około 20-45 minutach; nie dłużej niż 5 dni. Nie stosować w ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne |
Makrogole (polietylenoglikole) zatrzymują wodę w jelicie, zmiękczają stolec i ułatwiają wypróżnienie. To jedne z najbezpieczniejszych substancji na zaparcia. Jeśli stosujesz je przez długi czas, nawet wiele miesięcy, rób to pod kontrolą lekarza. Podobnie działają solne środki przeczyszczające, na przykład siarczan magnezu. Zwiększa on ilość wody w jelicie i przyspiesza pasaż. Po podaniu doustnym działa po około 2-4 godzinach.
Laktuloza to syrop o działaniu osmotycznym, podobnym do makrogoli i soli przeczyszczających. Jej działanie zależy od rozkładu i fermentacji w jelicie grubym, w wyniku których powstają kwasy mlekowy i octowy. Laktuloza i preparaty na bazie błonnika działają najłagodniej, ale nie można stosować ich bez ograniczeń. Syrop jest też odpowiedni dla dzieci i niemowląt, co nie oznacza jednak osobnego dawkowania dla dorosłych. W ciąży i podczas karmienia piersią stosuj laktulozę ostrożnie. W badaniu z udziałem 90 pacjentów mąka lniana była nieco skuteczniejsza niż laktuloza w zwiększaniu częstości wypróżnień i poprawie jakości życia.
Drażniące leki przeczyszczające dzieli się ze względu na miejsce działania: na jelito cienkie działa drażniąco olej rycynowy, a na jelito grube – bisakodyl oraz rośliny zawierające glikozydy antrachinonowe. Bisakodyl nie powinien być stosowany w ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne.
Ogólne informacje o problemach z wypróżnianiem, nie tylko u dorosłych, wymieniają też przeczyszczające preparaty ziołowe, na przykład z liści senesu lub kłącza rzewienia. Są dostępne w postaci tabletek lub ziół do zaparzania.
Wypróżnianie ułatwiają również preparaty zmiękczające i powlekające. Dokuzan sodowy ułatwia wnikanie wody i tłuszczu w głąb mas kałowych. Zmienia ich konsystencję i zwiększa objętość. Parafina ciekła nie wchłania się z przewodu pokarmowego. Pokrywa cienką warstwą masy kałowe i błonę śluzową, rozmiękczając stolec. Czopki glicerynowe z glicerolem miejscowo drażnią jelito, pobudzają jego perystaltykę i ułatwiają wypróżnienie. Przynoszą ulgę zazwyczaj w ciągu godziny.
Poniżej preparaty dostępne bez recepty w drogerii, odpowiadające mechanizmom opisanym w tej sekcji – na bazie makrogolu, laktulozy oraz błonnika.
| Dulcosoft, płyn na zaparcia z makrogolem 250 ml | Makrogol 4000 (5 g w 10 ml roztworu). Dla dorosłych 20-40 ml na dobę, zwykle w jednej dawce rano. Zazwyczaj zaczyna działać po 1-3 dniach. |
| Solaq, laktuloza, syrop 500 ml | Laktuloza działająca osmotycznie. Dla dorosłych 15 ml raz dziennie, dawka niższa niż przy makrogolu. |
| ColoNormax, babka jajowata i inulina z cykorii 300 g | Łuska babki jajowatej (5 g) i inulina z cykorii (4,75 g) w porcji 10 g. Preparat na bazie błonnika, który pęcznieje w przewodzie pokarmowym. |
Dulcosoft: To jest wyrób medyczny. Używaj go zgodnie z instrukcją używania lub etykietą. Solaq i ColoNormax to suplementy diety, które nie zastępują zróżnicowanej diety ani leczenia – przy cukrzycy lub przyjmowaniu leków na receptę dobór preparatu warto skonsultować z lekarzem.
Senes i glikozydy: bezpieczeństwo stosowania
Glikozydy antrachinonowe to naturalne związki o działaniu przeczyszczającym. Drażnią jelito grube i pobudzają jego skurcze. Występują w liściach senesu, kłączu rzewienia, korzeniu kruszyny, korzeniu szakłaku amerykańskiego oraz alonie (zagęszczonym soku z aloesu). Ich silne działanie wymaga przestrzegania zasad bezpieczeństwa.
Ryzyko 'rozleniwienia’ jelit
Preparaty z senesem i bisakodyl stosuj wyłącznie doraźnie. Nadużywanie ich lub długotrwałe stosowanie może prowadzić do zaparć nawykowych i „rozleniwienia” jelit. Oznacza to, że przewód pokarmowy może stracić zdolność do samodzielnej pracy bez sztucznej stymulacji. Senes często powoduje bolesne skurcze brzucha i biegunkę.
Przedawkowanie antrachinonowych środków przeczyszczających może wywołać silne bóle jelit, ciężką biegunkę, odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe. Należą do nich zwłaszcza spadek poziomu potasu (hipokaliemia) i sodu (hiponatremia).
U kobiet w ciąży i w okresie karmienia glikozydy antrachinonowe (w tym senes) nie powinny być stosowane. Zgodnie z monografią EMA ich stosowanie w ciąży jest przeciwwskazane z powodu podejrzenia działania genotoksycznego antranoidów (emodyny i aloeemodyny), wykazanego w badaniach laboratoryjnych – nie z powodu przekrwienia narządów miednicy. To ograniczenie dotyczy kobiet ciężarnych, a nie ogółu dorosłych.
Kiedy kategorycznie nie stosować
Antrachinonowych środków przeczyszczających nie możesz stosować w każdej sytuacji. Zrezygnuj z nich, jeśli występują u Ciebie:
- niedrożność jelit lub mechaniczne zwężenie przewodu pokarmowego,
- koprostaza (masywne zaklinowanie mas kałowych w odbytnicy),
- niewyjaśniony ból brzucha,
- zapalne choroby jelit,
- ciężkie odwodnienie organizmu.
Pozycja w toalecie i nawyki codzienne
Aby ułatwić wypróżnienie przy zaparciach, postaw stopy na podnóżku podczas siedzenia na toalecie. Dzięki temu przyjmiesz pozycję zbliżoną do kucznej, która wspiera naturalne oddawanie stolca.
Unikaj powstrzymywania się od wypróżnienia, na przykład podczas podróży. Wstrzymywanie stolca może utrudniać regularną pracę jelit.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jak szybko działają makrogole na zaparcia?
Efekt pojawia się po 24-48 godzinach od podania. Makrogole zatrzymują wodę w jelicie i zmiękczają stolec, dlatego należą do najbezpieczniejszych leków na zaparcia, a ich długotrwałe stosowanie (przez wiele miesięcy) powinno odbywać się pod kontrolą lekarza.
Czy laktuloza jest bezpieczna dla dzieci?
Tak, laktuloza ma ustalone dawkowanie również dla dzieci i niemowląt. Działa osmotycznie, zatrzymując wodę w jelicie, a efekt przeczyszczający pojawia się po 24-48 godzinach. W ciąży i podczas karmienia piersią stosuj ją ostrożnie.
Jak długo można stosować bisakodyl?
Nie dłużej niż 5 dni bez konsultacji z lekarzem. Bisakodyl działa drażniąco na jelito grube, po 6-12 godzinach w tabletkach lub po 20-45 minutach w czopkach, a jego długotrwałe stosowanie grozi zaparciami nawykowymi. Nie stosuj go w ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne.
Czy siemię lniane pomaga na zaparcia?
Tak, siemię lniane po zalaniu wodą tworzy śluz, który ułatwia poślizg mas kałowych i pasaż jelitowy. Stosując je, trzeba pić 2-3 litry płynów dziennie, aby włókna mogły prawidłowo spęcznieć.
Kiedy zaparcia wymagają wizyty u lekarza?
Niezwłocznie, gdy pojawiły się nagle, towarzyszy im silny ból albo objawy utraty krwi (krwawienie, smoliste stolce, niedokrwistość). Do lekarza warto też pójść, gdy problem jest przewlekły, nawracający lub nie ustępuje po zmianie diety i stylu życia.
Źródła
- Monografia europejska: Senna alexandrina, Cassia senna i Cassia angustifolia – EMA
- Senna leaf – podsumowanie oceny HMPC dla konsumenta – EMA
- Portalatin, Winstead, 2012 – postępowanie w zaparciach – PMC
- Zaparcia – najważniejsze zalecenia żywieniowe – NCEZ
- Forlax 10 g – charakterystyka produktu leczniczego (makrogol) – ChPL
- Lactulosum Hasco – charakterystyka produktu leczniczego – ChPL
- Dulcobis, tabletki dojelitowe 5 mg – charakterystyka produktu leczniczego (bisakodyl) – ChPL
- Program toksykologiczny NTP: badanie rakotwórczości senesu u myszy – NCBI Bookshelf
- Skuteczność mąki lnianej i laktulozy w zwiększaniu częstości wypróżnień – PubMed
