Mentol co to? Właściwości, zastosowanie i skutki uboczne

Autor: Marcin Kożuchowski

Marcin Kożuchowski

Magister farmacji. Longevity, suplementacja, aktywność fizyczna.

Zobacz całe bio

Mentol: co to jest i skąd pochodzi?

Mentol to organiczny związek chemiczny z grupy alkoholi terpenowych występujący naturalnie w roślinach z rodzaju mięta (Mentha L.), głównie w mięcie pieprzowej (Mentha piperita L.), gdzie stanowi od 20% do 60% olejku eterycznego.

Jego wzór chemiczny to C₁₀H₂₀O, a masa molowa wynosi 156,27 g/mol. W czystej postaci to bezbarwna, krystaliczna substancja, której kryształki topnieją w temperaturze 42–44°C i wrzą przy 212°C. W stanie stałym gęstość mentolu wynosi 0,89 g/cm³.

Jedną z ciekawszych cech tej substancji jest zdolność do tworzenia mieszanin eutektycznych (mieszanin o obniżonej temperaturze topnienia) z innymi związkami, takimi jak kamfora czy tymol. Dzięki temu taka mieszanina topi się szybciej niż każdy składnik osobno. Właściwość tę wykorzystuje się m.in. w preparacie boromenthol, który zawiera mentol, kwas borowy oraz glicerynę w ściśle określonych proporcjach.

Mimo że mentol wywołuje przyjemne uczucie chłodu, nie obniża rzeczywistej temperatury skóry. Działa poprzez pobudzenie receptorów TRPM8 (czujniki zimna w układzie nerwowym), co sprawia, że nawet niewielka ilość substancji może dać silne wrażenie świeżości i ukojenia.

Właściwości i działanie mentolu

Mentol ma znacznie szersze zastosowanie niż tylko dawanie uczucia świeżości. Jego główne działanie polega na aktywowaniu wspomnianych receptorów TRPM8, co wywołuje efekt chłodzenia i jednocześnie łagodzi ból.

Związek ten działa też przeciwzapalnie – hamuje produkcję cytokin prozapalnych, takich jak IL-1α i TNF-α. Ma również właściwości antyseptyczne i bakteriobójcze, dzięki którym skutecznie zwalcza drożdżaki z rodzaju Malassezia (grzyby wywołujące m.in. łupież).

W dermatologii mentol wspiera leczenie różnych problemów skóry głowy. Pomaga przy łupieżu, łysieniu androgenowym oraz atopowym zapaleniu skóry. Jego działanie przeciwświądowe przynosi szybką ulgę, zmniejsza potrzebę drapania i wspomaga regenerację naskórka.

Mentol działa także miejscowo znieczulająco i rozszerza naczynia krwionośne, poprawiając ukrwienie. W układzie pokarmowym rozluźnia mięśnie gładkie (np. jelit), działa żółciopędnie i uspokajająco.

Nie rozpuszcza się w wodzie, ale dobrze łączy się z etanolem i tłustymi olejami. Dzięki temu łatwo wykorzystać go w produktach farmaceutycznych i kosmetycznych.

Podczas infekcji górnych dróg oddechowych inhalacje z mentolem łagodzą kaszel i dają wrażenie swobodniejszego oddychania, wpływając na sposób odczuwania przepływu powietrza. Dlatego jest częstym składnikiem aptecznych preparatów objawowych.

Czy mentol obniża temperaturę ciała?

Nie. Mentol wpływa jedynie na odczucia termiczne, drażniąc zakończenia czuciowe odpowiedzialne za przewodzenie zimna, co mózg interpretuje jako ochłodzenie (tzw. efekt pseudo-termiczny).

Działanie to jest dwufazowe. Najpierw, przez około 30 minut, pojawia się silne uczucie chłodu, któremu towarzyszy zwężenie naczyń krwionośnych i zmniejszenie bólu. Następnie naczynia się rozszerzają, a skóra może się lekko ocieplić.

Efekt zależy od stężenia. Im wyższa dawka, tym dłużej utrzymuje się uczucie świeżości, co może wspierać regenerację po wysiłku. Jednak osoby z wrażliwą skórą mogą odczuwać podrażnienie. Mentol działa także od wewnątrz – spożywany w upalne dni może poprawić komfort cieplny, dlatego bywa wykorzystywany w suplementach dla sportowców.

Działanie przeciwbólowe i miejscowo znieczulające

Mentol działa przeciwbólowo na kilka sposobów, przynosząc szybkie i miejscowe ukojenie. Oprócz wywoływania uczucia chłodu, wpływa na receptory κ-opioidowe (białka łagodzące ból), co rozszerza jego działanie – pomaga przy nerwobólach, bólach reumatycznych i napięciowych bólach głowy.

W wyższych stężeniach może również blokować kanały TRPA1 (odpowiedzialne za odczuwanie bólu i stanu zapalnego), co dodatkowo zwiększa skuteczność terapii.

W codziennym użyciu mentol stosujesz miejscowo – znajdziesz go w:

• maściach rozgrzewających
• żelach chłodzących
• tabletkach na ból gardła
• płynach do płukania jamy ustnej (gdzie pomaga łagodzić podrażnienia dziąseł)

Badania pokazują, że może też zmniejszać objawy zespołu jelita drażliwego, co potwierdza jego szerokie zastosowanie terapeutyczne.

Właściwości antyseptyczne i udrażniające nos

Mentol ma silne właściwości antyseptyczne – skutecznie eliminuje bakterie i grzyby. Badania in vitro potwierdzają jego działanie szczególnie wobec Staphylococcus aureus (gronkowca złocistego) i drożdżaków. Hamuje również produkcję substancji nasilających stan zapalny, co pomaga złagodzić podrażnienie błon śluzowych.

Podczas infekcji górnych dróg oddechowych substancja działa szybko i przynosi ulgę. Choć nie zmniejsza fizycznie obrzęku, daje wrażenie swobodniejszego przepływu powietrza przez nos. Dlatego często znajdziesz mentol w sztyftach do nosa, aerozolach i maściach na przeziębienie.

Aby poczuć efekt, wystarczy nanieść 1–2 krople olejku eterycznego na chusteczkę i wdychać przez kilka minut.

Zastosowanie mentolu w lekach, kosmetykach i żywności

Mentol to wszechstronny składnik. W farmacji najczęściej spotkasz go w maściach i żelach do stosowania na skórę – łagodzi bóle mięśni, stłuczenia i objawy reumatyzmu. Dzięki działaniu przeciwświądowemu znajduje zastosowanie w preparatach na ospę wietrzną, takich jak Variderm. W tradycyjnej medycynie, np. chińskiej, od dawna stosuje się go przy niestrawności i bólach głowy.

W kosmetykach mentol odpowiada za uczucie chłodu i świeżości. Dodaje się go do past do zębów, płynów do płukania ust czy szamponów. Typowe stężenie w takich produktach wynosi od 0,3% do 10%, przy czym w preparatach mających kontakt z błonami śluzowymi zwykle nie przekracza 0,3%, aby zminimalizować ryzyko podrażnień.

W przemyśle spożywczym pełni funkcję aromatu m.in. w gumach do żucia i cukierkach. W farmacji działa również jako corrigens (substancja poprawiająca smak i zapach leków), co ułatwia ich przyjmowanie.

Czy mentol jest bezpieczny? Skutki uboczne i dawkowanie

Tak, jest uznawany za bezpieczny (status GRAS) pod warunkiem stosowania w odpowiednich stężeniach. Jednak w zbyt dużych ilościach może działać drażniąco.

Dawka śmiertelna dla człowieka wynosi od 50 do 150 mg na każdy kilogram masy ciała. Zatrucie może wystąpić, jeśli stężenie we krwi przekroczy 20 mg/dl. Objawy to m.in. drgawki, nudności, silne bóle brzucha, a w ciężkich przypadkach – śpiączka.

Bezpieczna dzienna dawka to maksymalnie 0,2 mg na kilogram masy ciała. Przy stosowaniu zewnętrznym, zwłaszcza preparatów z mentolem syntetycznym w dużym stężeniu, mogą pojawić się reakcje skórne (pieczenie, zaczerwienienie). Przed pierwszym użyciem warto wykonać test płatkowy.

Nie powinieneś stosować mentolu doustnie, jeśli masz astmę oskrzelową – może on wywołać skurcz oskrzeli. Przeciwwskazaniami są również choroby wątroby oraz niedrożność dróg żółciowych.

Mentol w ciąży i u dzieci — najważniejsze przeciwwskazania

Stosowanie mentolu w ciąży i podczas karmienia piersią powinno być ograniczone. Nie jest on wskazany dla kobiet w pierwszym trymestrze, a w dużych ilościach może być szkodliwy.

Przeciwwskazania i ostrzeżenia:

• Nie stosować u dzieci poniżej 1. roku życia w okolicy twarzy i nosa
• Unikać w pierwszym trymestrze ciąży
• Ograniczyć stosowanie podczas karmienia piersią
• Nie stosować na uszkodzoną skórę

U niemowląt i dzieci do 2. roku życia nie wolno nakładać preparatów z mentolem w okolicach nosa. Może to wywołać laryngospazm (nagły skurcz krtani) prowadzący do groźnego bezdechu. Dzieje się tak na skutek silnego pobudzenia receptorów w błonach śluzowych, które są u maluchów bardzo wrażliwe.

Ryzyko dotyczy też dzieci z astmą oskrzelową, u których inhalacje mogą nasilić duszności. Szczególnie niebezpieczne są mieszaniny eutektyczne (np. z kamforą), które przenikają przez skórę szybciej, zwiększając ryzyko działania toksycznego.

Kobiety w ciąży, zwłaszcza w trzecim trymestrze, powinny ograniczyć spożycie mentolu do 30 mg dziennie (wg zaleceń EMA). Choć substancja przenika przez łożysko w niewielkich ilościach, większe dawki mogą osłabiać skurcze macicy. Dlatego w późnej ciąży nie zaleca się produktów zawierających ponad 1% mentolu w kontakcie z błonami śluzowymi.

Mentol krystaliczny a syntetyczny — który wybrać?

Wybór zależy od zastosowania i oczekiwanego efektu. Mentol krystaliczny pochodzi z mięty pieprzowej i zawiera głównie izomer o silniejszym działaniu biologicznym. Z kolei mentol syntetyczny powstaje przemysłowo i często jest tańszy w produkcji.

Oba rodzaje mają podobny smak i zapach, ale różnią się czystością chemiczną. Syntetyczny może osiągać nawet 99,8% czystości, podczas gdy naturalny zwykle mieści się w przedziale 99,0–99,6%. Mimo to, naturalna struktura cząsteczki sprawia, że jest ona bardziej pożądana w lekach.

W preparatach ziołowych i kosmetykach naturalnych częściej stosuje się mentol krystaliczny. Natomiast w masowej produkcji żywności i kosmetyków dominuje syntetyk — głównie ze względu na niższą cenę i lepszą trwałość.

Mentol a mięta — czym się różnią?

Mentol to konkretny związek chemiczny, który naturalnie występuje w roślinie zwanej miętą pieprzową. Należy do grupy alkoholi terpenowych (związków zapachowych pochodzenia roślinnego) i jest monocyklicznym monoterpenem. Po raz pierwszy został wyizolowany w 1771 roku przez Hieronima Davida Gaubiusa. W czystej postaci mentol przyjmuje formę bezbarwnych kryształów o charakterystycznym, orzeźwiającym zapachu.

Liście mięty pieprzowej zawierają od 0,5% do 4% mentolu, co czyni go jej głównym składnikiem aktywnym. Jednak stężenie mentolu może się znacznie różnić w zależności od rodzaju olejku. W olejku eterycznym z mięty pieprzowej stanowi on około 50% składu, natomiast w olejku z mięty japońskiej – nawet do 90%.

Mentol vs Mięta – kluczowe różnice

• Związek organiczny, składnik mięty vs Roślina, źródło mentolu
• Krystaliczna substancja vs Roślina zielona
• Odpowiada za chłodzenie vs Cała roślina z wieloma składnikami

Naturalny mentol najczęściej pozyskuje się poprzez wymrażanie olejku miętowego. Dzięki temu oddziela się lewoskrętny enancjomer (odmianę cząsteczki o silniejszym działaniu biologicznym). Roczna produkcja mentolu na świecie sięga około 13 ton i zaspokaja potrzeby wielu branż – od farmaceutycznej po kosmetyczną.

W przemyśle częściej wykorzystuje się jednak mentol syntetyczny, który jest mieszaniną racemiczną (zawierającą oba enancjomery). Zazwyczaj otrzymuje się go w wyniku redukcji tymolu. To praktyczna alternatywa dla metod opartych na uprawie mięty.

Chociaż syntetyczny i naturalny mentol mają podobne właściwości, to w farmakologii wyżej ceni się naturalny izomer. Dlatego działanie ekstraktu z mięty pieprzowej jest zwykle łagodniejsze niż skoncentrowanego, krystalicznego mentolu.

FAQ – mentol co to – najczęściej zadawane pytania

Marcin Kożuchowski mgr farmacji

Magister farmacji. Longevity, suplementacja, aktywność fizyczna.

Zobacz całe bio

Farmacja Fitness Dietetyka Longevity